Güneş, Dünya ve Ay Bulutsuz bir günde gökyüzüne
baktığımızda Güneş’i, gece ise Ay ve
yıldızları görürüz. Güneş, Dünya, Ay ve
bütün yıldızlar uzay adı verilen sonsuz
bir boşluk içinde bulunmaktadır.
Günümüzde Güneş, Dünya ve Ay’ın küreye benzediğini biliyoruz. Geçmişte insanlar Güneş, Dünya ve
Ay’ın şekilleri hakkında değişik
görüşler ortaya atmışlardır.
Anaximenes’e göre (M.Ö. 585-525)
Dünya düz bir tepsi gibi olup hava
içinde yüzer, Güneş ise ince bir yaprak gibi gökyüzünde hareket edermiş.
Mısırlı bilim adamları da Dünya’nın
tepsi biçiminde olduğunu, ortasında
verimli bir çukurluk çevresinde
yüksek dağlar olduğunu ve bu
tepsinin suda yüzdüğünü ortaya aymışlar. Yukarıdaki düşüncelerden de
anlaşıldığı üzere insanlar meraklarını
gidermek amacıyla sürekli araştırmalar
yapmışlardır. Bilim insanları, uzay ve
gök cisimlerinin gizemini çözmek
amacıyla gözlem evleri kurmuş, teleskopu icat etmişlerdir. Teleskop,
gök cisimlerini gözlemek amacıyla
kullanılıp Güneş, Dünya ve Ay’ın
bilinmeyen birçok yönünü çözmemizi
sağlamıştır. • GÜNEŞ: Çok sıcaktır ve yanmakta olan gazlardan oluşan ateşten bir topa
benzer. Çok güçlü bir ısı ve ışık
kaynağıdır. Güneşin güçlü ışığı
gözlerimiz için çok zararlıdır. Bu
nedenle hiçbir zaman güneşe çıplak
gözle, özellikle de teleskop ve dürbün ile bakılmamalıdır. • DÜNYA: Güneşin çevresinde dolanan bir gezegendir. Dünyanın
katmanlardan oluşan bir küreye
benzediğini dördüncü sınıfta
öğrenmiştik. • AY: Küre biçiminde bir gök cismidir. Ay’dan gelen ışığın kaynağı Güneş’tir.
Ay’ın kendi ışığı yoktur. Bu nedenle
dürbün ve teleskopla bakılabilir. Yapılan gözlemlere göre, Ay’ın çapını 1
birim olarak kabul edersek Dünya’nın
çapı 4 birim, Güneş’in çapı ise 400
birimdir. Diğer bir ifade ile Güneş’in
çapı: Dünya’nın çapının 100, Ay’ın
çapının ise 400 katıdır. Ay, Dünya’dan yaklaşık 348 bin km
uzaklıkta, Dünya’ya en yakın gök
cismidir. Güneş ise çok uzaktadır.
Güneş, Dünya’ya Ay’dan 400 kez daha
uzaktadır. Güneş, Ay’dan çok büyük
olmasına rağmen, Dünya’ya olan uzaklıklarının farklı olması nedeniyle
aynı büyüklükteymiş gibi görünür.
Camdan dışarı baktığınızda uzaktaki
bir arabayı, yakındaki bir arabadan
daha küçük görürsünüz. Çünkü
cisimler uzaklaştıkça gerçek boyutlarından daha küçük
görünürler. Aslında gerçekte
aralarında bu kadar büyüklük farkı
yoktur. Siz de benzer örnekler verebilir
misiniz? Gece ve Gündüz Nasıl Oluşur? Çok eskiden insanlar gökyüzündeki
Güneş ve Ay’ın, Dünyanın çevresinde
döndüğüne inanılırdı. Günümüzde ise
Dünya’nın, Güneş’in etrafında
döndüğünü biliyoruz. Dünya aynı
zamanda sürekli olarak kendi etrafında da dönmektedir. Bir el feneri Güneş olarak düşünülürse,
önüne konulan topun bir tarafı
aydınlanırken, diğer tarafı karanlık
kalır. Bu durumda sizce gündüz nasıl
geceye, gece nasıl gündüze dönüşür? Dünya’mızın kendi ekseni etrafında
dönmesiyle gece ve gündüz oluşur. Konuşmalarımızda “Güneş doğdu.” ,
“Güneş battı.” sözlerini sıkça kullanırız.
Bu sözlerden ne anlıyorsunuz? • Dünya’nın, kendi etrafındaki dönüş
hareketinin yönü batıdan doğuya
doğrudur.
• Dünya’nın kendi etrafındaki bir tam
dönüşünü tamamladığı süreye bir gün
adı verilir. • Bir günlük süre içinde bir kez
gündüz, bir kez gece olur.
• Dünya’nın ışık alan bölümlerinde
gündüz, ışık almayan bölümlerinde ise
gece yaşanır.
• Gece ve gündüzden oluşan bir günlük süre, Dünya’nın kendi
etrafındaki bir tam dönüş hareketinin
tamamlandığı doğa olayıdır.
• Saat ise insanların, Dünya’nın bu
hareketini tamamladığı bir günlük
süreyi, 24 zaman dilimine ayırmasıyla oluşturduğu bir zaman süresidir.
• İnsanlar bir günlük süreyi 24 saat
kabul etmişlerdir. Tarih boyunca insanlar, zamanı
gittikçe daha küçük parçalara bölüp
ölçmüşlerdir. Zamanı günlere bölmek
tarlalarda çalışanlar ve avcılar için
önemliydi. Sonraları, fabrikada
çalışanlar için ücretlerini belirlemede saatler ön plana çıkmıştır. Günümüzde
ise bilim adamları, dakika, saniye ve
daha küçük zaman dilimleri
kullanmaktadır. Tüm bu ölçüler,
dönemin şartlarına göre değişim
göstermektedir. Saat, dakika, saniye ve diğer ölçüler, insanlar tarafından
şartlara göre belirlenmiştir Güneş mi Yoksa Dünya mı Hareket
Ediyor? Hepiniz çeşitli taşıtlarla yolculuk
etmişsinizdir. Hızlı hareket eden bir
otomobilde ya da trende yolculuk
yaparken yol kenarındaki ağaçlar ve
telefon direkleri, hızla hareke
ediyorlarmış gibi görünür. Oysa siz hareketli, ağaçlar ve direkler ise
hareketsizdir. Dünya dönmekte ve Güneş’in
etrafında dolanmaktadır. Buna
rağmen biz, bunu hissetmez; yeryüzü
sabit, Güneş’i hareketliymiş gibi
hissederiz. Artık biliyoruz ki hareket eden Güneş
değil, Dünya’dır. Güneş’i hareketliymiş
gibi hissetmemizin nedeni ise
Dünya’nın kendi etrafında dönmesidir. Dünya’mızın
hareketlerini bir
topacın dönüşüne
benzetebiliriz.
Topaç kendi
ucunda dönerken zemin üzerinde de
daireye benzer bir
yol üzerinde dolanır.
Dünya’mızın Güneş etrafındaki
hareketi de, topacın dönerken yerdeki
dolanımına benzer. Dünya kendi
çevresinde dönerken bir yandan da
Güneş’in çevresinde dolanır. Dünya bu dolanımını ne kadar sürede
tamamlar? Aşağıdaki resimde Dünya’nın Güneş’in
çevresindeki dolanımını
görüyorsunuz. • Dünya, kendi etrafında dönerken
aynı zamanda güneşin çevresinde de
dolanır.
• Bu dolanımı hayali bir çizgi üzerinde
gerçekleştirir.
• Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanımına dönme ya da devir adı
verilir.
• Dünya, Güneş etrafındaki bir tam
dolanımını 365 günde tamamlar.
• Bu süreye 1 yıl adı verilir. Gün ve yıl, Dünya’nın hareketleri
sonucu oluşan zaman dilimleridir.
Dünya’nın Güneş etrafındaki bir tam
dönüşünü tamamlamasıyla oluşan bir
yıllık süre, insanlar tarafından ay ve
hafta gibi zaman dilimlerine ayrılmıştır. AY’IN HAREKETLERİ Ay’ın Dünya ve Güneş’ten çok küçük
olduğunu, Dünya’dan bakıldığında
yaklaşık olarak Güneş’le aynı
büyüklükte göründüğünü öğrendik.
Çünkü Ay, Dünya’ya en yakın gök
cismidir. Bu yüzden diğer gök cisimlerinden büyükmüş gibi gözükür. Bulutsuz gecelerde Ay’ı değişik
şekillerde görebiliriz. Ay’ı
görebildiğimize göre Ay’dan
gözümüze ışık gelmektedir. Oysa Ay
bir ışık kaynağı değildir. Size göre
Ay’dan gelen ışığın kaynağı nedir? Dünya’mız gibi Ay’ın da hareketleri
vardır. 1. Kendi etrafında döner. 2. Dünya’nın etrafında dolanır. 3. Dünya ile birlikte Güneşin etrafında
dolanır. Alican Gözlem Yapıyor… Meraklı Alican Ay’ın evrelerini merak
etmiş. Her akşam oturup teleskopuyla
Ay’ı gözlemlemiş. Günler birbirini takip etmiş. Ay’ı hep
farklı şekillerde gözlemlediği için Ay’ın
farklı evrelerinin olduğunu anlamış. Ama bu gözleminde bir şey dikkatini
çekmiş. Her gece ayın hep gülen
yüzünü görüyormuş. Bir gün bile Ay’ın
arka tarafını görememiş. Bunun
nedenini araştırmaya karar vermiş. Ay da Dünya gibi kendi etrafında
döner. Ay’ın kendi etrafındaki bir tur
dönme süresi ile Dünya etrafındaki bir
tur dolanma süresi birbirine eşittir. Bu
süre 28 gündür. Bu zamanların eşit
olması nedeniyle Ay’ın hep aynı yüzü görülür. Arka yüzü hiçbir zaman
görünmez. İki arkadaş yüz yüze
durduğunuzu düşünün. Arkadaşınız
kendi etrafında dönerken aynı
zamanda sizin etrafınızda dolansın.
Çevrenizde dolanıp bir tur attığında yüzünün yine size dönük olması bu
durum ile aynıdır.
Ay’ın ışığını Güneş’ten aldığını
öğrenmiştik. Bazen Ay’ı
göremeyebiliriz. Eğer Ay’ın Dünya’ya
bakan tarafı güneş ışığını almıyorsa onu gözlemleyemeyiz. Ay’ın görünümleri, 28 günlük dönme
hareketi süresince değişen ve
tekrarlanan doğa olayıdır.
Dünya’dan bakıldığında Ay’ın Dünya
çevresindeki dolanım süresince,
görünümünde düzenli değişmeler vardır. Ay’ın görünüşünde belirli
aralıklarla tekrarlanan bu
değişikliklere Ay’ın evreleri adı verilir.
Ay’ın dört ana evresi vardır: Ay’ın evreleri; Dünya’nın kendi
çevresindeki hareketi ile, Ay’ın Dünya
etrafındaki dolanımı sonucu oluşur.
6.sayfadaki resimde, Güneş’in Dünya
ve Ay’ı nasıl aydınlattığını
görüyorsunuz. Resmi inceleyiniz. Defalarca Ay’a bakmışsınızdır. Peki
gördüğünüz şekiller aşağıdaki
şekillere benziyor muydu?
Öğrendiğiniz evrelerin şekillerini
gösteriniz. Hangi şekil hangi evreyi
temsil ediyor? Ay’ın bu dört ana evresinin dışında
farklı şekillerin de olduğunu
görüyoruz. Bu ara evrelerin isimleri
şekillerinden de anlaşılacağı gibi hilal
evresi ve şişkin evredir. Yukarıdaki
şekil üzerinde bu evreleri de gösterebilir misiniz? Dünyamızın şe