Azərbaycan haqqında ilk yazılı
məlumat b. e. ə. I əsrdə yaşamış,
yunan alimi Strabonun
« Coğrafiya» kitabında verilib. O
bu əsərdə Kürboyu düzənliklərin
Babil və Həbəş düzlərindən daha
məhsuldar olduğunu vurğulayır.
II əsrdə yaşamış Ptolomey
Albaniyadakı 29 şəhərin coğrafi
koordinatlarını göstərir.
XV coğrafiyaçısı O.Bakuvi Dünyanı
7 iqlimə bölmüş, Azərbaycanı 4
və 5-ci iqlimə aid etmişdir.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi
kifayət qədər əlverişlidir.
Azərbaycanın iqlimi Azərbaycanla
eyni coğrafi enlikdə yerləşən
Pireney, Appenin, Kiçik Asiya
yarımadalarında yerləşən
Ispaniya, Italiya, Türkiyə
dövlətlərinin iqliminə oxşayır.
Böyük Qafqaz şimaldan gələn
soyuq hava kütlələrinin, Kiçik
Qafqaz cənubdan gələn isti və
quru küləklərin, Xəzər dənizi,
şərqdən gələn quru və tozlu
küləklərin Azərbaycana daxil
olmasına mane olur. Günəşli
günlərin çox olduğu Naxçıvanın
Arazboyu düzənliklərində,
Abşeron-Qobustan və Kür-Araz
ovalığında gələcəkdə Günəş
enerjisindən istifadə etmək
imkanları mövcuddur.
Azərbaycanda 8 hava kütləsi daxil
olur. Bunlardan Kontinental
Arktik, dəniz Arktik, mülayim
dəniz və tropik hava kütlələri
Azərbaycanda iqlimin
formalaşmasına təsir edən əsas
hava kütlələridir.
Azərbaycanın relyefi haqqında
danışanda nəzərə alaq ki,
Azərbaycanda orta hündürlük
657 m, maksimum hündürlük
4466 m (Bazardüzü), minimum
hündürlük — 27 m-dir (Xəzərin
sahilləri). Relyef amplitudası 4466
+(-27) = 4493 m. Ərazinin 60%-i
dağlıqdır. Azərbaycanın ən
mühüm geomorfoloji vahidləri:
Böyük və Kiçik Qafqaz, Talış
dağları və Kür-Araz ovalığıdır.
Azərbaycan Şərqi Avropa tavası
ilə Afrika-Ərəbistan tavalarının
toqquşduğu sərhəddə yerləşir.
Ərazi tamamilə Alp-Himalay
geosinklinalının tərkibinə
daxildir. Azerbaycanin geoloji
quruluşu da kiafyət qədər
mürəkkəbdir.
Azərbaycanda torpaq örtüyünün
müxtəlif olmasına əsas səbəb
relyef və iqlim şəraitinin
müxtəlifliyidir. Hümusun miqdarı
nə qədər çox olarsa, torpağın
rəngi bir o qədər münbit olar. Ən
çox hümus qara torpaqdadır
(10-12%). Qəhvəyi və qonur dağ-
meşə torpaqlarında 5-10%,
şabalıdı torpaqlarda 4-6%, boz-
qonur və boz torpaqlarda 2-3%-
dır.
Azərbaycanda 8400-ə yaxın çay
var. Uzunluğu 5 km-dən artıq
çayların sayı 190-dir. 21 çayın
uzunluğu isə 100 km-dən
çoxdur. Yalnız 2 çayın uzunluğu
500 km-dən çoxdur. Azərbaycan
çayları əsasən dağlarda
formalaşır. Düzənlikdə onlar Kür
və Araz çaylarına qovuşur və
yaxud birbaşa Xəzərə tökülür.
Azərbaycanın bütün çayları qapalı
axarsız hövzə olan Xəzərə aiddir.
Çayların orta illik su axımı 31
km3-a yaxındır ki, bunun da 2/3-
si qonşu ölkələrdə yaranır.
Azərbaycanda göllər, kanallar, su
anmbarları da çoxdur.
Azərbaycanda 700-ə yaxın göl
vardır ki, bunun da yalnız 250-si
yayda qurumur. Sahəsi 1 km2-
dan çox olan və böyük təsərrüfat
əhəmiyyəti olan göllərin sayı 25-
dir.
Azərbaycanda fiziki-coğrafi
rayonlaşma ölkə → vilayət →
yarımvilayət → rayon təsnifatına
əsaslanır. Azərbaycanda 5 təbii
vilayət var: I. Böyük Qafqaz; 2.
Kiçik Qafqaz; 3. Kür çökəkliyi; 4.
Lənkəran və 5. Orta Araz (və ya
Naxçıvan)