Mərkəzi prosessor (CPU; Central
Prossesing Unit -mərkəzi
hesablayıcı qurğu deməkdir )-
Əməliyyat sisteminin
proqramları tərəfindən verilmiş
həndəsi hesablamaların yerinə
yetirilməsini həyata keçirən və
komputerin bütün digər
qurğularının işini koordinasiya
edən, komputerin aparat
təminatının bir hissəsidir. Ayrı-
ayrı mikrosxemlər (yəni; cipset)
şəklində fəaliyyət göstərən, bu
tip qurğulara aid olan
xüsusiyyətləri həyata keçirən
müasir CPU- ları, mikroprosessor
adlandırırlar. 1980-ci illərin
ortalarından başlayaraq
sonuncular (mikroprosessorlar)
praktiki olaraq mərkəzi
prosessorların digər növlərini
sıxışdırdığına görə , bu termin
mərkəzi prosessor anlayışının
sinonimi kimi işlənməyə
başladı. Ancaq heç də belə deyil;
çünki bəzi super komputerlərin
mərkəzi prosessor qurğuları
hətta bu gün də özündə böyük
və ən böyük inteqral sxemlərin
mürəkkəb məcmusunu əks
etdirir. Mərkəzi prosessor
qurğusu termini ilkin olaraq
mürəkkəb komputer
proqramlarını həyata keçirmək
üçün nəzərdə tutulmuş məntiqi
maşınların xüsusi sinfini əks
etdirirdi.Terminin və onun
abbreviaturasının komputer
sistemi ilə bağlı işlədilməsinin
əsası XX əsrin 60-cı illərində
qoyulmuşdu. O vaxtdan bəri
prosessorların quruluşu,
arxitekturası və həyata
keçirilməsi dəyişsə də , onların
əsas funksiyası əvvəlki kimi
qalmaqdadır. Əvvəllər CPU-lar
unikal və hətta öz tipində
yeganə olan komputer
sistemlərinin unikal tərkib
hissəsi kimi yaradılırdı.
Sonradan komputer
istehsalçıları , bir və ya bir neçə
dar ixtisaslaşmış proqramın
həyata keçirilməsi üçün
düzəldilən bahalı prosessorların
istehsalından , çoxməqsədli
prosessor qurğularının seriyalı
(ardıcıl) istehsalına başladılar.
Komputer təkmilləşdirilməsinin
standartlaşdırılması
yarımkeçirici elementlərin
qızğın inkişafı dövrünə təsadüf
edir, inteqral sxemlərin
yaranması isə onları daha da
populyar edir. Mikrosxemlərin
yaradılması CPU-ların
mürəkkəbliyini daha da
artırmaqla yanaşı, onun fiziki
həcminin kiçildilməsinə imkan
verdi. Prosessorlarn
standartlaşdırılması və
miniatürləşdirilməsi onların
rəqəmsal aparatlara da dərindən
nüfuz etməsinə səbəb oldu.
Müasir CPU-lara yalnız
komputer kimi yüksək
texnologiyalı qurğularda deyil,
eyni zamanda avtomobillərdə,
EHM-lərdə, mobil telefonlarda və
hətta oyuncaqlarda da rast
gəlmək olar. Onlar daha çox,
hesablayıcı qurğunun, kristalda
(çipset) yerləşən əlavə
komponentlərin yanında
mikrokontrollerlər kimi təqdim
olunurlar. Mikrokontrollerlərin
müasir hesablama imkanları,
onlarla il əvvəlki fərdi EHM-lərin
prosessorları ilə bərabərdir və
hətta onları ötüb keçir. Fərdi
komputerlərin müasir
prosessorlarının əksəriyyəti
ümumi olaraq Con fon Neyman
tərəfindən kəşf olumuş ,
informasiyanın ardıcıl emalının
dövri prosesinin bu və ya digər
versiyasına əsaslanır. C. Fon
Neyman komputer
yaradılmasının ilk sxemini
1946-cı ildə fikirləşmişdi. Bu
prosesin əsas mərhələləri
aşağıdakı kimi həyata
keçirilmişdi.Müxtəlif
arxitekturalar və əmrlər üçün
əlavə mərhələlər tələb oluna
bilər. Məsələn, həndəsi əmrlər
zamanı yaddaşa əlavə müraciət
tələb oluna bilər,hansı ki bu
zaman operandın( kəmiyyətin)
hesablanması və nəticələrin
yazılması prosesi gedir.Fon
Neyman arxitekturasının
fərqləndirici xüsusiyyəti ondan
ibarətdir ki,göstərişlər və
məlumatlar eyni yaddaşda
yerləşirdilər. Prosesin həyata
keçirilmə mərhələləri belədir;
-Prosessor əmrlər sayğacının
registrində saxlanan rəqəmi
ünvan şininə( şina) çıxarır və
yaddaşa oxumaq əmri verir
-Çıxarılmış rəqəm yaddaş üçün
ünvan hesab olunur; ünvanı və
oxumaq əmrini alan yaddaş, bu
ünvanda yerləşənlərin
məzmununu məlumat şininə
göstərir və hazır olduğu haqda
məlumat verir
-Prosessor rəqəmi məlumat
şinindən alır, onu öz əmrlər
sistemindəki əmr kimi
formalaşdırır və yerinə yetiri
-Əgər son əmr keçid əmri
deyilsə,prosessor əmrlər
sayğacında saxlanan rəqəmi
vahidə yüksəldir (çünki hər əmr
bir vahidə bərabərdir), nəticədə
orada növbəti əmr meydana
çıxır. Yenidən birinci proses
başlayır, yəmi əvvələ qayıdılır.
Bu mərhələ dəyişilmədən baş
verdiyindən, proses adlanır
( qurğu da adını elə buradan
olmazürmüşdür)... Prosessorlar
haqqında hələlik bu qədər. Sizi
digər arxitekturalarla da tanış
etməyə çalışacam