Vəhabiliyin İnsanlara təsiri[redaktə]

İslamiyyətdə 4 haqq məzhəbin xaricində bir axın olaraq 1748-ci ildə ortaya çıxan və qurucusu Məmməd Min Abdulvəhhabın adıyla xatırlanan 'Vehabilik' bir məzhəb olmaqdan çox indilərdə dünyanı və İslamiyyəti təhdid edən bir axın olaraq özünü göstərir.


Əfqanıstandan sonra özü üçün təhdid olaraq gördüyü İraqa hücum etməyə hazırlanan Amerika Birləşmiş Dövlətləri (ABŞ), İraq sonrası Orta şərqdə özü üçün təhdid ola biləcək Radikal Vehabiler səbəbiylə Səudiyyə ərəbistanıya əməliyyat təşkil edə biləcəyi ifadə edilir.

18. əsrdə Səudiyyə ərəbistanıda bir axın olaraq başlayan Vehabilik, Osmanlı Dövlətində sünni mənşəli Osmanlılara qarşı mübarizə vasitəsi idi. Xüsusilə İngiltərə, Orta şərqdəki mənfəətlərini qorumaq üçün Osmanlı Dövlətinə qarşı Vehabileri istifadə etdi. 20 əsrə gəlindiyində isə böyük gücləri təhdid edən bir başqa böyük dövlət Sovetlər Birliyi idi. Vehabilik bu dəfə Sovetlər Birliyində Tacik radikalların kommunistlərə qarsı mübarizə vasitəsi oldu. Siyasi müşahidəçilərə görə, başqa bir ifadəylə 'yüksək mənfəətlərin qorunması' Osmanlı İmperatorluğuna qarşı da, SSCBə qarşı da Vahabilik ilə mümkün oldu. Ancaq bəlkə zamanında lazımlı olan, bəlkə də əslində heç lazımlılığı olmayan bu güc oyunundan geriyə Balkanlar, Rusiya, Orta Asiya və Qafqaz ilə yeraltı terror hüceyrələrində fəal bir çox Vehabizm xadimi qaldı.

Vehabilik hərəkətinin çıxışından günümüzə hər istiqamətiylə irdələyən siyasi müşahidəçilər, Vehabizmin ABŞ və mütləq qərb əleyhdarlığı qanunu istiqamətində içərisində Müsəlmanların tapıldığı bütün regional anlaşılmazlıqlara qatıldığını təsbit etdi. Vehabizm, sivilizasiyalar arasında qarşıdurmanın hər sahəsində iştirak etdi. Vehabilik damğası ilk olaraq Çeçenistanı təsiri altına aldı. Dünya Çeçenlərin müstəqillik tələblərini bu səbəblə qayğı ilə izlədi. Vehibilik bu bölgədə Tacikistan, Qırğızıstan kimi ölkələr və Şimal Qafqaz kimi bölgələrlə məhdud qalmayaraq, bir çox yerə sirayət etdi. İndilərdə də Fergana Vadisinə yerləşərək Özbəkistanda döşəmə tapmağa çalışan Vehabiler Kırgızıstanın cənubunda "Siz bizə toxunmayın, biz sizə bir şey etmərik" deyərək istədikləri kimi gəzir. İrəlidə yaşanacaq təhlükənin fərqinə varan Qırğızıstan, Türkistan və Altay Dağlarında Vehabileri bölgədən atmaq üçün mübarizə verir.

VEHABİLERİN HƏDƏFİ BATKƏN

Yalnız öz silah gücləriylə deyil, xalqa/halqa daha inandırıcı görünən fikirləriylə bölgədə güc qazanan Vehabiler, xüsusilə Çeçenistanda çox geniş bir döşəmə tapdılar.

Dağıstanda isə xalq Vehabilerle razılaşa bilməzkən, Vehabilik Dağıstan xaricindəki dərhal hər yerdə döşəmə axtarışa davam etdi.

Vehabilerin Orta Asiyada ən əhəmiyyət verdikləri yerin isə Batkən olması ilə diqqət çəkdi. Qırğızıstan, Özbəkistan və Tacikistanın görüşmə nöqtəsi olması səbəbiylə jeopolitik və iqtisadi qovşaq olma xüsusiyyəti daşıyan Batkən, gümüş, antimon, güllə və kömür qaynaqları da əhəmiyyət ifadə edir. Siyasi müşahidəçilər, Vehabilerin SSCB əvvəlində 18. əsrdə burada olan İy verən Xaqanlığını canlandırmağı hədəflədiklərini və bu səbəblə də bölgədəki Fergana Vadisinə sahib olmağı planladıqlarını ifadə etdilər.

Bunun yanında Şimal Qafqazın Vehabiler üçün ayrı bir cazibəyə sahib olduğunu ifadə edən siyasi müşahidəçilər, Vehabilerin Balkanlara görə daha kompleks etno-kültürel quruluşu və strateji əhəmiyyəti olan bu bölgədə öz inanc sistemlərini "ortaq məxrəc" olaraq təqdim etməyə çalışdığını qeyd etdilər. Karaçaylar, Balkarlar, Nogaylar, Kumuklar, Çerkesler, Kabardlar, Adigeler, Çeçenlər, İnguşlar, Osetler, Ruslar, Yəhudilər, Ermənilər, Abhazalar, Ahıska Türkləri, Avarlar, Darginler, Lezgiler, Azəri Türkləri və Tatarlar Qafqaz millətlərinin ilk ağla gələnləri olarkən, bölgədə etnik başqalıqlar, 8-10 ailə böyüklüyündə bir qrup olan və öz dilinə sahib 'Ibıklara qədər uzanır. Bölgə ümumiyyətlə Rusiya Federasiyasına bağlı olmaqla birlikdə, Kabarday-Balkar, Karaçay-Çerkes, İnguşya və Dağıstan kimi muxtariyyətlərdə diqqət çəkir.

Bölgədə Çeçenistanda əhəmiyyətli bir yeri olan Səudiyyə ərəbistanı, Qafqazın digər bölgələrində də təsirli olmaq üçün Vehabiliği yaymağa çalışır. Bölgəyə göndərilən Ərəb Vehabiler əvvəl yerli Vehabileri yetişdirərkən, pul mövzusunda da çətinlik çəkmir. Səudiyyə sərmayəsi Vehabi təşkilatlarının başlıca maliyyə dəstəyini təşkil edərkən, siyasi müşahidəçilər, Səudiyyələrin Qafqazda 2005-ci ildə bir İslam dövləti qərargahı planladıqlarını iddia edir.

RUSİYA QAFQAZda VEHABİLERE GÖZ YUMUR

Rusiya, Qafqazdakı Vehabilik fəaliyyətlərini çox yaxından izləyir. Ruslar din dəyişdirib Müsəlmanlıqdan ayıra bilməyəcəklərini yaxşı bildikləri Şimal Qafqaz xalqının içərisinə, Türkiyə və Türklük əleyhdarı bu axının sızmasından çıxar ümid edir. Rusiyanın da köməyi ilə Səudiyyələrin Qafqaz MüslDasi müşahidəçilər, Vehabizmin ABDümanlarını Vehabi olanlar və olmayanlar şəklində ikiyə bölmə yolunda xeyli məsafə qət etdiyini ifadə edən siyasi müşahidəçilər, Qafqaza yerləşən Vehabilerin bölgədən atılmasının girməsi qədər asan olmayacağını ifadə edir.

Digər tərəfdən Krımda da din xidmətlərində Suuddurkıya çəkişməsi yaşanır. Diyanət İşləri Başçılığı 35 məscidə imam təyin edərkən, hər həftə kəndlər gəzilərək suallar cavablandırıyır. Seyit Settar Külliyyəsi Məscidində Türkiyə Diyanət Vəqfi xidmət edir. Krımda sıx bir Vehhabilik təbliğatı edilərkən, Səudiyyələr Krımı Vehabileştirmek üçün sıx səy sərf edir. 70 ildir kommunist rejimin din düşmənliyi etdiyi bir atmosferdə yaşayan Krımlılar, sünni-Vehabi mübarizəsinin içində özlərini taparkən, Vehabi təbliğatına qarşı tədbirlər alınır. Hər həftə kəndlər gəzilərək suallara cavablar verilir. Quran kurslarında təşkil edilir.

Qaradənizin o biri sahilində bunlar yaşanarkən, Türkiyənin dərhal yaxınında olan Balkanlarda vəziyyət fərqli görünmür. Bosniya Hersek Döyüşü ilə bölgəyə gələn və kömək adı altında Vehabilik təbliğatı edən Riyad dəstəkli Vehabi təşkilatları, bölgədə həm Vehabizm təbliğatı edir. Səudiyyə ərəbistanıdakı Osmanlı əsərlərini bir-bir ortadan qaldıran Vehabiler, Balkanlarda da Osmanlıdan miras qalan mədəniyyət əsərlərini sistematik bir şəkildə yox edilməsində rol oynayır. Getdikləri hər bölgədə 'Türk düşmənliyi" edən Vehabiler, Osmanlı Dövlətinə kin qusmağa davam edir.

11 SENTYABR ŞÜBHƏLİLƏRİNİN 19undan 15i ASİRLİ

ABŞın New York və Vaşinqton əyalətlərinə 11 Sentyabr 2001-ci ildə reallaşdırılan hücumlarda, təyyarələri qaçırdığı iddia edilən 19 adamdan 15inin Səudiyyə ərəbistanı vətəndaşı olması diqqətləri Səudiyyə ərəbistanı üzərinə çəkir. Bu 15 adam arasından 10unun da ölkənin cənub-qərbindəki Asar bölgəsindən gəlməsi isə bir başqa diqqət çəkən mövzu olaraq gözə dəyir.

Böyük qisimi daş və qum çölündən ibarət olan Səudiyyə ərəbistanıda, təpəlik olan Asarda torpaq və iqlimin əlverişli olması səbəbiylə əkinçilik edilə bilir. Bölgədə teraslama üsulu ilə qazanılan tarlalar və torpaqdan edilmiş qala görünüşlü evlər var. Bu üstünlüyünə baxmayaraq bölgə ölkədəki digər şəhərlərin iqtisadi və ictimai baxımdan olduqca gerisində iştirak edir. Təxminən 2 milyon ötərindəki əhalisi olan bölgədə Səudiyyə ərəbistanı Krallığının gerçək mənada bir hökuməti tapılmır. Saysız qəbilədən ibarət olan bölgə xalqının çoxu ənənəvi strukturlarını davam etdirir.

Səudiyyələrin Vehabilik üzərinə qurulmuş dini dövlət doktrinaları isə bu cür quruluşlanmalara qarşı çıxır. Vehabilik olaraq xarakterizə edilən dini axında 'saf' Müsəlmanların, digər dinlərin mənsubları ilə hətta Vehabi olmadıqları üçün 'kafir' elan edilən 'digər' Müsəlmanlarla əlaqəsinin tapılmadığı bir dünya hədəflənir. Bunun yanında gerçək Müsəlmanın müəyyən bir qəbiləyə deyil, Allaha bağlı olduğu müdafiə olunur.

Neo Vahə bilər deyə də adlandırılan radikal qrup Səudiyyə Krallığına müxalif çıxır. 1979da Məkkədəki üsyan cəhdinin ardında da bir çox Asirlinin tapıldığı bilinir. Hətta mənşələri bölgəyə dözən Usamə bin Ladin də kommunistlərə və Əfqanıstandakı Sovet birliklərinə qarşı döyüşdə bir çox Asirlini istifadə etdiyi ifadə edilir.

Siyasi müşahidəçilər, Körfəz Döyüşü əsnasında Amerikan birliklərinin Səudiyyə ərəbistanıda konuşlandırılması üzərinə Radikal Vehabilerin ölkədə sayının artdığına diqqət çəkir.

Ölkənin başında tapılanların gerçək İslamdan sapdıqlarını düşünən Asirliler, tətbiq olunan mərkəzi təzyiq, ayrı-seçkilikçiliyə uğramaları və mədəni şəxsiyyətlərini təhdid altında hiss etmələri səbəbiylə Səudiyyə ərəbistanı hökumətinə davamlı problem çıxarır. Təhlükənin fərqinə varan Səudiyyə hökuməti son dövrdə bölgədə inkişaf hücumu başladarkən, əkinçiliyin dəstəklənilməsi istiqamətində işlərdə var və Qırmızıdanıq sahillərində krevet fermaları qərargahı planlayır. Siyasi müşahidəçilər, bölgənin inteqrə edilməsi və xadim vehabilerin yuvası olmaqdan çıxa bilməsi üçün nə qədər müddət lazım olduğunu kimsənin təxmin edə bilmədiyini ancaq İraqdan sonra sıranın bu bölgə səbəbiylə Səudiyyə ərəbistanıya gələcəyi ehtimalı üzərində dayanır. Vəhabi düşüncəsinin tənqid və təhlili


Qeyd edildiyi kimi, vəhhabilər Peyğəmbərin (s) və digər şəxsiyyətlərin məzarlarını ziyarət edilməsinin haram olmasına dair “Şəddur-rihal” hədisinə istinad etmişlər. Hədisin məzmununa görə göstərilmiş üç məsciddən başqa, səfərə çıxmaq düzgün hеsab edilmir. Hədisi daha aydın düşünmək üçün aşağıdakı məqamları diqqətdən qaçırmamalıyıq. Hədisə görə bu üç məscid qoyulmuş qadağadan kənarda qalır – istisna edilir. Amma bu məscidlər nədən istisna olunur? Burada mövzu və istisna mərkəzinin (müstəsna minh) nədən ibarət olması, cümlədə açıq şəkildə öz yerini tapmır. Belə hallarda ərəb dilinin qrаmmatik qaydаlаrınа müvafiq olaraq, cümlənin bitmiş bir fikri ifadə etməsi və mənasının dolğun şəkildə tamamlanması üçün, məna ilə uzlaşan bir kəlmə nəzərdə tutulmalıdır. Bu kəlmənin isə iki sözdən birinin olması ehtimalı var. Birinci еhtimal: “Məscid” sözü. İkinci еhtimal: “Yer” yaxud “Məkan” sözü. Birinci еhtimalın izahı: Mövzu (müstəsna minh) “məscid” sözü olarsa, hədisin mənası bu şəkildə düzəlir: Namaz qılmaq üçün bu üç məsciddən əlavə, digər məscidlərə getmək qadağandır. Yəni, namaz qılmaq, yalnız, bu üç məsciddə məhdudlaşmalıdır. Bu surətdə ərəbcə işlənmiş variantda (hədisin orijinalı) “İlla” ədatı vasitəsi ilə bildirilən bu inhisarçılıq, nisbi məhdudiyyət olacaqdır (həsri-nisbi). Belə ki, Peyğəmbərin (s) göstərişi sübuti və inkarı formada məscid oxu ətrafında fırlanır. Allahın rəsulunun (s) məzarının ziyarət edilməsi isə, ümumiyyətlə mövzudan xaricdir. Bu şəkildə hədisin məzmunundan bunu anlamaq olar ki, bir şəhərdə came məscidi (şəhərin böyük və mərkəzi məscidi) olarsa, oranın əhalisin o məscidi boşlayıb, digər şəhərə müsafirət edərək oranın came məscidində namaz qılması yersizdir. Çünki, bu iki məscidin Allah yanında dəyəri və qılınan namaz qarşılığında verilən savab bərabərdir; lakin sözügedən üç məscid, müstəsna hal təşkil edir. Belə ki, orada namaz qılmaqla insan daha artıq savab və ilahi mükafata yiyələnmiş olur. Bu hədis yalnız “məscidlər” haqda söhbət açdığından, sair ərazilərə səfər etməyə dair açıqlama vermir. İkinci еhtimalın izahı: Əgər “məkan” yaxud “yer” sözünü, zehnimizdə mövzu və istisna mərkəzi (müstəsna minh) kimi yerləşdirsək, yalnız o zaman, İbn Teymiyyə və ardıcılları öz müddəalarının isbatı yönümündə bu hədisə əsaslana bilərlər; çünki, belə olan təqdirdə hədisin mənası aşağıdakı kimi olacaqdır: “Bu üç məsciddən başqa heç bir yerə səfər etmək olmaz.” Bu zaman “İlla” ədatı vasitəsilə ifadə olunan məhdudiyyət, həqiqi inhisarçılıq olacaqdır. (Həsri-həqiqi). Ancaq ikinci ehtimala bir çox tutarlı və qaçılmaz iradlar olunur. Sözümüzü bu iradları açıqlamaqla davam etdiririk. Birinci fərziyyəni qəbul etməyə məcburuq. Çünki, “məscid” sözünün mövzu (müstəsna minh) kimi nəzərdə tutulması, həm hədisin zahiri mənası (ibtidai) ilə, həm də ümumi kütlənin zehnindən keçən ilkin məna ilə üst-üstə düşür. (Təbadüri-ürfi). Təkcə belə olan halda hökm və mövzu arasında uyğunluq və qrаmmatik bаğlılıq yaranacaqdır. Amma “məkan” sözü istisna mərkəzi (müstəsna minh) kimi nəzərdə tutularsa, bu surətdə Allah dostlarının (imamlar və əməli salehlər) məzarlarının ziyarət edilməsi ilə hədis arasında heç bir bağlantı mövcud olmayacaqdır. Qəbirlərin və övliyaların məqbərələrinin ziyarət edilməsi şübhəsiz ki, üsula uyğundur! Buraya qədər, əziz İslam peyğəmbərinin (s) məzarının ziyarət edilməsi haqda söhbət etdik; digər qəbirlərin ziyarətinə gəlincə isə, demək olar ki, bu işin şəriәt baxımından qanuni olmasına dair yekdil rəy mövcuddur. Hәzrәt Peyğəmbərin (s) özü də qəbirlərin ziyarətinə gedər və müsəlmanları bu işin icrasına sövq edərdi. O həzrət (s) anası, Vəhəbin qızı Aminənin məzarını ziyarət edərdi. Müsəlmanların keçdiyi tarixi həyat yolu da onu göstərir ki, onlar daim qəbirləri ziyarət edərdilər.