BİRİNCİ PӘRDӘ Bank qulluqçusu Balaşın evi. Kәndli ailәsindәn çıxan Balaş “yüksәk tәbәqә”yә çatmağa can atır. Onun başı hazırda boş, yüngülxasiyyәt, kübar dairәlәrinә mәnsub qadın olan Dilbәrә qarışmışdır. Ailәsi onu sıxır. Balaş savadsız arvadı Sevilә alçaq nәzәrlә baxır, savadsız atasından utanır. O, kobud, diqqәtsiz, ürәksiz olmuşdur. Sevil әzab çәkir. Sevilin qәmli ariozosu vә lay-lay mahnısı sәslәnir. Bunlarda onun öz taleyindәn şikayәti eşidilir. Ariozo xalq mahnıları ruhunda yazılmışdır. Sevil öz bәdbәxtliyinin sәbәbini әvvәlcә acı taleyindә görür vә ondan şikayәtlәnir. Müqәddimәnin kәdәrli melodiyasında tәkidlә sәslәnәn orqan punktu üzücü mәhkumluq duyğusunu güçlәndirәrәk, bir növ, bütün ariozo üçün ümumi olan çarәsizlik әhvali-ruhiyyәsi “hazırlayır”. Mahnı melodiyasının kiçik diapazonu vә onun obrazlı- emosional quruluşu ariozonu hәzin-lirik xalq mahnılarına – ağılara yaxınlaşdırır. Ariozonun xalq mahnısı xarakterindә olması qәribә tәrzdә qovuşan kәdәrli frazalarla, xalq nәfәsli alәtlәrinin melizmatik bәzәklәrini xatırladan ağac nәfәs alәtlәrinin (xüsusilә fleytanın) çaldığı melodiya ilә dә nәzәrә çarpdırılır. Sakit, sadәdil obrazı tәcәssüm etdirәn vә aydın ifadә olunan lay-lay mahnısı ruhәn ariozoya yaxındır. Burada vokalla duet şәklindә sәslәnәn klarnetin tembri sonralar tez-tez Sevil partiyasını müşayiәt edәrәk onun leyttembrinә çevrilir. Atakişinin balaca Gündüzlә (Sevilin oğlu ilә) gәlmәsi dә Sevili qәmli düşüncәlәrdәn ayıra bilmir. Atakişi mahnı-rəqs xarakterli kupletlәr oxuya-oxuya nәvәsini әylәndirir. Balaş şad halda gәlir. O, qonaqları gözlәyir. Axı Dilbәr dә onların arasında olacaqdır. Balaşın mahnısı onun sevincini, yüngülxasiyyәt kübar gözәlindәn mәst olduğunu ifadә edir. Bu, valsvarı kupletlәrdir ki, onlarda da şuxluq qayğısızlıq, qәmsizlik sәslәnir. Sonralar mahnının mövzusu operada leytmotiv mәnası kәsb edir. Qonaqlar – Dilbәr vә onun dostları, kübar avaralar olan Әbdülәli bәy, Mәmmәdәli bәy gәlirlәr. Balaşın qonaqlarını sәciyyәlәndirәn musiqinin sәslәnmәsi nәzәrә çarpacaq tәzad yaradır. Dilbәr obrazını tәsvir edәn musiqi sahәsi operanın bütün iştirakçılarının xarakteristikasından kәskin şəkildә fәrqlәnir. Dilbәr partiyasında XIX әsrin sentimental romansı ruhunda stillәşdirilmә, tanqo ritmi, “tәmiz” major-minor nәzәrә çarpır. Operada Dilbәr obrazı әsasәn mahnı vә romans janrı ilә bağlıdır. Dilbәr Sarasatenin mәşhur “Qara çәtir” romansının intonasiyaları әsasında yazılmış mahnını oxuyur. Dilbәrin mahnısındakı tәmtәraqla sәslәnәn tanqo rәqsi Dilbәrә bir yüngüllük verir vә onun kübar simasının boş, gәrәksiz olduğunu nәzәrә çarpdırır. Mahnının mövzusu onun leytmotivinә çevrilir. Uzaq kәnddәn gәlmiş Babakişinin – Sevilin atasının içәri girmәsi şadlıq mәclisini pozur. Balaş Babakişini qovur. Hiddәtlәnmiş Atakişi – Balaşın atası onunla birlikdә oğlunun evini tәrk edir. Yünkülxasiyyәt Dilbәrә bәnd olan Balaşın qovduğu Sevil ümidsiz bir halda gedir. Balaşın bacısı Gülüş dә onun evini tәrk edir. İKİNCİ PƏRDƏ Küçә, sonra isә Balaşın evi, Dilbәr artıq bura köçmüşdür. Balaşın hәyatı cәhәnnәmә dönmüşdür. Balaş baş verәn hadisә üçün açı-acı kәdәrlәnir, tәәssuf edir. O artıq bankda qulluq etmir. Dilbәr vә onun dostları Balaşa nifrәtlәrini bildirirlәr. Balaşın ariyası geniş opera ariyasıdır. O, Balaşın acı hisslәrini, öz sәadәtini hәmişәlik itirәn bir insanın faciәsini tәsvir edir. Zavod vә fabriklәr hәyәcanla fit verirlәr. İnqilabi mahnılar eşidilir. Bunu tәtil edәn fәhlәlәr oxuyurlar. Nümayişçilәr görünür. Gülüş, Atakişi, Babakişi onlara qoşulurlar. Nümayiş uzaqlaşır. Boş
sәhnәdә Sevil görunür. O, oğlundan ötrü ürәyinin kәdәrini boşaldır. Sevilin “Ayrı düşdüm Günduzümdәn” ariyası zorla oğlundan ayrılmış Sevilin kәdәrini, әzab-әziyyәtini açır. Ariyanın әsasında duran Sevilin leytmotivi burada qәmli, yanıqlı sәslәnir, ariyanın hәzin-dramatik, emosional-ifadәli musiqisi proloqla sәslәşir. Ariyada intizar, kәdәr әhvali-ruhiyyәsi unison tәhkiyә mahiyyәtindә olan, bir qәdәr deklomasiya xarakteri daşıyan improvizasiya bas-klarnet tembri vasitәsilә verilmişdir. Balaş tәkdir. Sevili bihuş halda gәtirirlәr. O, özünә gәlәrәk, sevinclә oğlunu bağrına basır. Dostları ilә içәri girәn Dilbәr Sevilin qovulmasını tәlәb edir. Balaş onun tәlәbini yerinә yetirir. Bu yerdә Sevilin qәlbindә çoxdan yaranmış vüqar vә etiraz hissi oyanır. O, mәnfur çadranı başından açıb tullayır vә and içir ki, kölәliyә hәmişәlnk son qoyacaqdır. İnqilabi mahnılar, marşlar sәslәnir. Sevilin monoloqu köhnә dünyanın әleyhinә qalxan vә onunla mübarizәnin zәruriliyini dәrk edәn qәhrәman qadının obrazını açır. Monoloqun aparıcı әsası oyanmış iradәdir, etirazdır. Qәhrәman qadında qәtiyyәtin güclәnmәsi bәstәkar tәrәfindәn bir neçә artan musiqi “dalğalarının” ardıcıllığında ifadә olunmuşdur. Monoloq üç hissәdәn ibarәtdir. Üçüncü hissә marş
musiqisidir, bu isә Varşavyankanın fonunda Sevilin ayrı-ayrı replikalarından ibarәtdir. Sevil Gülüşlә birlikdә küçәyә qaçır vә nümayişçilәrin coşğun kütlәsinә qoşulur. ÜÇÜNCÜ PƏRDƏ 10 il keçmişdir. Gülüşün evindә Sevilin oğlu Gündüzün anadan olan gününü bayram edirlәr. Atakişi ilә Babakişi qonaqların arasındadırlar. Onların hәr iki-si artıq işlәyirlәr. Balaş, Dilbәr vә onun dostları – Әbdülәli bәy vә Mәmmәdәli bәy gәlirlәr. Balaş dalğındır. Gündüz atasını tanımır. Balaşın ariyası ikinci pәrdәdәki ariya kimi, dәrd, kәdәr obrazını tәcәssüm etdirir. Sevil gәlir. O, başqalaşmışdır, şәndir. Onda özünә inam hiss olunur. Sevil Moskvada oxumuş, kitab yazmışdır. İndi o, hәyatda fәal iştirak etmәyә hazırlaşır. Balaş bağışlanmasını xahiş edir. Lakin Sevil qәzәblә onu itәlәyir. O, doğma ölkәsindә әldә etdiyi sәadәt haqqında, yeni hәyat haqqında oxuyur. Bütün yaradıcılığı әrzindә F. Әmirovun vokal janrına marağı hiss edilir. Vokal janrları onun bәstәkarlıq hәyatında әsas yer tutmasa da, hәmişә bәstәkarın diqqәt mәrkәzindә olmuş, hәr dәfә bu janra müraciәti maraqlı bәdii әsәrlә nәticәlәnmişdir. Ü. Hacıbәyov vә xüsusilә dә lirik romanslar müәllifi A. Zeynallının ənənəlәrini davam etdirәrәk F. Әmirov mahnı-romans yaradıcılığında hәmişә lirikaya üstünlük vermiş vә belәliklә dә bu janra xüsusi emosional dolğunluq vә ekspressivlik gәtirmişdir.