r hidayəti qəbul edər (və öz məs`uliyyətini yerinə yetirər), ya da istər küfri ne`mət (nankorluq) edər.”
İnsan üç növ məs`uliyyət daşıyır ki, bunun müqabilində olan vəzifəsi bir neçə cürdür:
1) İbadi məs`uliyyət; bu məs`uliyyət insan ilə Allah arasında olan məs`uliyyətdir. Əgər bu vəzifənin yerinə yetirilməsində süstlüyə yol versə, insan Allaha bəndəlikdən xaric olar.
2) Fərdi məs`uliyyət; bu məs`uliyyət də iki qismdir:
a) insanın öz bədən üzvləri müqabilindəki vəzifəsi.
İnsan bədəni bir minik vasitəsinə bənzəyir ki, onun uca və əlyetməz aləmlərə yüksəlməsi üçün lazım olan vasitədir. Elə buna görə də onun öz cismi qarşısında olan məs`uliyyəti böyükdür və onların da yerinə yetirilməsində süstlüyə yol verilərsə bu onun mə`nəvi xüsusiyyətlərində nöqsanın yaranmasına səbəb, insanın xətakar olmasına bir növ zəminə yaradır. Məhz bu səbəblər üzündən insanın öz bədənini daim nəzarət altında saxlaması, onu daima qoruması vacibdir.
b) İnsanın ruhi və mə`nəvi cəhəti qarşısında olan vəzifəsi.
Belə ki, bu vəzifə çox ağır və önəmli sayılaraq onun yerinə yetirilməsində süstlük, yaxud nöqsan baş verərsə, ruh xəstəliyə düçar olub insanın bütün işlərini öz mənfi tə`siri altına alacaqdır. Nəticədə ruh və mə`nəviyyat bu xəstəlik üzündən aradan gedərsə, həmin şəxs Qur`anın şərif ayəsinin belə bir adam haqqında buyurduğunun bariz nümunəsi olacaqdır:
“Həqiqətən, Allah dərgahında ən alçaq canlılar mə`nəviyyatları məhv olub və haqq söz qarşısında kar və lal olanlardır ki, onlar əql qüvvəsini işə sala bilmirlər.”
Zalım və cinayətkarların vücuda gəlməsinə səbəb mə`nəvi ruhiyyənin olmamasıdır.
3) İctimai məs`uliyyət: bu vəzifənin mənşəyi insanın ictimai təbiəti sayılaraq onun təkamülü bu xüsusiyyətə borcludur. Belə ki, əgər insan ictimaiyyətdə, cəmiyyət arasında yaşamazsa təkamül mərhələlərini qət etmək onun üçün mümkün olmayacaqdır. İslam bu məs`uliyyətə işarə edərək buyurur:
“İslamda rahiblik və tərki-dünyalıq yoxdur.” İnsan boynunda olan ictimai məs`uliyyətlər isə