Od məbədi, rəsədxana, yoxsa
müdafiə istehkamı?
Üzərindən əsrlər, illər keçməsinə
baxmayaraq, Qız qalasının tarixi
hələ də bizlər üçün sirr olaraq
qalır. Bu günə qədər bu abidə
ətrafında müxtəlif versiyaların
irəli sürülməsinə baxmayaraq,
onun nə zaman və hansı
məqsədlərlə tikilməsi dəqiq
məlum deyil. Sadəcə, ortada
müxtəlif versiyalar var. Bəzi
alimlərin qənaətincə, bu qala
hərbi və müdafiə təyinatlı olub
Azərbaycanın şimal
sərhədlərindən- Dərbənd
qalasından başlanan bütöv bir
hərbi-müdafiə tikililəri
kompleksinin bir hissəsidir.
Gilgilçay müdafiə istehkamları
kompleksi dənizdən başlanırdı.
Çıraqla dağlardakı böyük qüllə ilə
başa çatan bu sədd boyunca
çoxlu qalalar ucaldılmışdı. Lakin
alimlər hələ də Qız qalasının
sirlərini aça bilməyiblər. Məsələn,
bu qalanın daha əvvəl tikilməsi
barədə faktlar var. Bir sıra
arxeoloqların fikrincə, Qız
qalasının aşağı hissəsinin 2600 il
yaşı var. Bu müqəddəs məkanı
neolit və ya erkən Tunc dövrünə
aid edirlər. Ölkəmizin tarix və
memarlığının unikal nümunəsi
olan Qız qalası təkcə dini,
müdafiə və elmi (astronimik)
baxımdan deyil, həm də ekzoterik
baxımdan çox əhəmiyyətlidir. Elə
buna görə də şəhər folklorunda
həm Qız qalasının özü, həm də
onun adı haqqında çoxlu
rəvayətlər var. Həmçinin belə
hesab edirlər ki, bir vaxtlar
Bakının yaxınlığında dənizin
içində Qız qalasına oxşayan daha
bir qüllə olub. Dəqiq bilinən isə
budur ki, 1235-ci ildə Şirvanşah
III Faryburz Bayıl buxtasının
qayalı adalarının birində (Bayıl
buxtası Bakıda ən qədim
neftçıxarma sahəsidir) istehkam
ucaldıb. Burada uzunluğu 180,
eni 40 m olan düzbucaqlı
formada bir qəsr var. Qəsrin
dövrəsinə qalınlığı 1,5-2 m olan
qala divarı çəkilmiş, divarda 15
keşikçi qülləsi düzəldilmişdi.
Qalanın yuxarı hissəsi boyunca
400 m uzunluğunda mətn
yazılmışdı. Bu mətndə
Şirvanşahlar sülaləsinin nəsil
şəcərəsi təsvir edilib. Qalanın
salamat qalan daşlarının birinin
üzərində yazılan «Bəndəri-
Bakı» (Bakı limanı) sözləri var.