din haqında söhbət açır-ibtidai cəmiyyətə məxsus qorxu dini; rəmzi antropomorf ilahi qüvvə hesab olunan əxlaq dini (məsələn, xristianlıq) və “insan surətinə bənzəməyən ilahi qüvvə”, “doqmalar tanımayan” kosmik din.


“Kosmik dini hiss” elmi yaradıcılığın əsasını təşkil edir, elmi tədqiqatın ən güclü təkanverici qüvvəsidir.


1940-cı ildə “Nature” jurnalında Eynşteyn öz dini baxışlarını bu cür təsvir edir: “Mənim fikrimcə dini maariflənmiş insan o kəsdir ki, maksimal şəkildə özünü eqoistik arzulardan azad etmişdir və fərdi xarakterindən qat-qat yüksəkdə duran fikirlərə, hisslərə, maraqlara xidmət etməkdədir. Bu cür insanın dindarlığı ondan ibarətdir ki, ali məqsədinin vacibliyi və böyüklüyündə heç bir şübhəsi yoxdur. Bu mənada din-bəşəriyyətin, ali dəyərləri və məqsədləri aydın və bütöv şəkildə dərk etməyə, təsir dairəsini genişləndirməyə can atmasıdır...”


Daha sonra Eynşteyn elm və din arasında mövcud olan bəzi əlaqələri misal çəkir, deyir ki, “elm yalnız o şəxs tərəfindən yaradıla bilər ki, başdan-ayağa həqiqət və anlayışa can atır, bu hisslər onun ruhuna hopub... Amma bu hisslərin əsası din sahəsindən qaynaqlanır. Bu dünyanın qanunları rasionaldır, yəni “şüur üçün dərk olunandır” fikrinin mümkünlüyünə inanmaqdan ibarətdir. Mən həqiqi alimi bunlara güclü inamı olmadan təsəvvür etmirəm. Obrazlı şəkildə vəziyyəti bu cür təsvir etmək olar: “Dinsiz elm-axsaqdır, elmsiz din isə-kordur!”. ”


Eynşteynin dostu Maks Djemmer “Eynşteyn və din” kitabında (1999) dahi alimin dini baxışlarını daha ətraflı şəkildə əks etdirmişdir, lakin, bununla yanaşı müəllif etiraf edir ki, Eynşteynlə birbaşa ünsiyyətə deyil, arxiv materialları araşdırmalarına əsaslanır. Djemmer, Eynşteyni çox dindar insan hesab edir, onun dini baxışlarını “kosmik din” adlandırır: “Eynşteyn, Spinoza kimi Allahı Təbiətlə bərabər tutmurdu, bəşəriyyət qanunlarında “insan ruhundan qat-qat üstün ruh” kimi çıxış edən ayrıca varlıq olaraq qəbul edirdi...” Bəs görəsən, həqiqətdə Albert Eynşteynin