həyatını
təmin edir. Heyvani ruh (buna can,
yaxud nəfs də deyirlər) yalnız insanda
deyil, heyvanlarda da var. Canlılar bu
ruhun sayəsində diridirlər. Heyvani
ruh bədəni tərk edəndə ölüm baş
verir.
Ruhun daha üstün forması – sultani
ruh isə yalnız insana aiddir. Bu,
insanda şüur, nitq, vicdan kimi
cəhətləri və sair əxlaqi keyfiyyətləri
nizamlayan ruhdur.
İnsan ruhu üç əsas qüvvədən
ibarətdir. Başqa sözlə desək, ruhun üç
əsas xarakteri vardır: ağıl, qəzəb və
şəhvət qüvvələri. İnsanın bütün
əməlləri bu qüvvələr vasitəsilə idarə
edilir. Onlardan hansı biri üstünlük
əldə edərsə, bütövlükdə insanın
xarakterini öz təsiri altına alar.
Ağıl qüvvəsi hər şeyin həqiqətini
öyrənməyə çalışır, xeyirlə şərin fərqini
anlayır, tədqiqat və araşdırma aparır.
Bu qüvvə insanı elmə, biliyə, agahlığa
səslədiyi üçün müsbət qüvvə hesab
edilir və mələk xasiyyətli qüvvə
adlandırılır. Qəzəb qüvvəsi başqalarını
özündən uzaqlaşdırmağa, zərəri dəf
etməyə çalışır. Ona yırtıcı xasiyyətli
qüvvə demişlər. Şəhvət qüvvəsi insanı
yeməyə, içməyə, cinsi ləzzətlərə, eyş-
işrətə doğru çəkir. Bu qüvvənin
məqsədi bədənin ehtiyaclarını
ödəmək, maddi ləzzət və rahatlıq
yaratmaqdır. Onu heyvan xasiyyətli
qüvvə adlandırmışlar.
Bü üç qüvvə orta və tarazlaşmış
səviyyədə olarsa, fəzilət (üstünlük)
adını qazanar və insana ucalıq bəxş
edər. Ağıl qüvvəsinin fəziləti
hikmətdir. Qəzəb qüvvəsinin fəziləti
şücaət, şəhvət qüvvəsininki isə
iffətdir. Bu qüvvələr fəzilət
nöqtəsindən aza və ya çoxa doğru
uzaqlaşdıqca müxtəlif nöqsanlar
(rəzilətlər) meydana gəlir. Məsələn,
ağıl qüvvəsinin həddən çoxluğu –
vəsvəsəyə və hiyləgərliyə, azlığı –
səfehliyə gətirib-çıxarar. Qəzəb
qüvvəsinin ifrat həddi – zalımlığa və
kobudluğa, təfrit nöqtəsi – qorxaqlığa
səbəb olar. Şəhvət qüvvəsinə gəlincə,
onun həddən çox olması – insani
xüsusiyyətləri itirib heyvan
səviyyəsinə düşməklə, həddən az
olması isə yemək, ailə qurmaq kimi
təbii ehtiyacların ödənməməsi ilə
nəticələnər.
Əxlaq