əsasən, insan cisim qəlibinə üfürülmüş ruhdur. Bu cisim ruhun tərəqqisi, onun müəyyən edilmiş hədəfə çatıb, maddi və mə’nəvi ne’mətlərdən qidalanması üçün bir vasitədir.

Bəs bu hədəf nədir və haradadır? Həmin həddə çatanadək onun mahiyyətini bilmək olmur. Çünki o görünmədən bilinən məfhum deyil. Uyğun hədəfə çatmadan hətta ona ad da qoymaq mümkün olmur. Sadəcə, bilirik ki, həmin yer Allaha yaxındır və onu şərti olaraq, “qürbe-ilahi”, yə’ni “Allahın yaxınlığı” adlandırırıq. Hədəf qürbe-ilahidirsə, söhbətimiz əbədi həyatı həqiqi sayan İslam baxışı əsasında davam edəcək, İslam mətnlərində “Allahın yaxınlığı” adlı bir ünvandan danışılır. Allah-təala Fir’onun arvadı Asyanın duasını belə nəql edir: “Ey Rəbbim! Behiştdə öz yanında mənim üçün bir ev tik...”[3] Digər ayələrdə də oxşar ifadələr vardır: “(Müttəqilər) “Qadir hakim hüzurunda olacaqlar.”[4]; “Onlar öz Rəbbinin yanında diri olub ruzi yeyirlər.”[5]; “Onları öz Rəbbinin yanında əmin-amanlıq yurdu gözləyir.”[6] “Allahın hüzurunda”, “Rəbbinin yanında” tə’birləri irfani tə’birlərdir. Bu tə’birlərdə işarə də vardır. Ali bir məqsədi başqa hansı tə’birlə çatdırmaq olar? Yuxarıdakı ifadələr bizim dərk edə bilmədiyimiz ilahi məqama işarədir. Yalnız həmin məqama çatdıqdan sonra bu məfhumu dərk edəsiyik, inşaallah!

Sonsuz ilahi ne’mətlərdən istifadə edən insan uyğun müqəddəs hədəfə üz tutmalı, hərəkətini həmin məqsədə doğru istiqamətləndirməlidir. İnsan öz daxilindəki meyllərdən düzgün istifadə edərək, onu məqsədə yaxınlaşdıran əməlləri müəyyənləşdirməlidir.

Düzgün üsulun seçimində me’yar həmin üsulun tə’sir dərəcəsidir. Təkcə e’tidal – orta yol me’yarı kifayət etmir. Biz ne’mətlərə, meyllərə münasibətdə e’tidal həddini bilmirik. Əgər orta həddin hansı hədd olduğunu dəqiq bilsəydik, onu əsas götürə bilərdik.
Dost seçimində ölçü

Ünsiyyətdən başqa yol yoxdursa, ideal həyata aparan yol ictimai münasibətlərdən keçirsə, həyat yolunun cəhətini tə’yin etmək üçün vasitə tapmalıyıq. Əldə etdiyimiz qütbnüma – kompasla