Bu məsələdə “zaman” və “əzəl” anlayışları səhv qiymətləndirilir. İnsan, zaman və məkan içərisində yaşadığı üçün hər hadisə və həqiqəti zaman ölçüsünə görə qiymətləndirməkdə və əzəl anlayışını da zaman içində düşünməklə səhv bir müqayisə etməkdədir. Bu sual belə səhv bir müqayisənin nəticəsidir.

“Zaman”, məxluqatın yaradılması ilə başlayan və içərisində “hadisələr zəncirinin bir-birini izləməsi”, “məxluqatın bir-biri ardınca ölüb getməsi” kimi hadisələrin cərəyan etdiyi mücərrəd bir anlayışdır. Bütün məxluqlar, bu zaman içərisində daim hərəkət edirlər. Varlıqların yaradılması, dəyişməsi, yaşlanması və ölümü həmişə bu zaman içərisində cərəyan edir.

“Keçmiş, bu an və gələcək” kimi üçə ayrılan zaman, nisbi bir ifadədir. Yaşadığımız an, bir an əvvəlkinə nisbətən gələcəkdir, bir an sonrası isə keçmiş olaraq adlandırılır. Bu və buna oxşayan nisbətlər məxluqata görədir. Yəni, “əsr, il, gün, dünən, bu gün, sabah...” ancaq məxluqat üçündür.

Əzəl zaman etibarı ilə bir sonsuzluq demək deyil.

Əzəldə “keçmiş, bu an, gələcək, məkan və məxluq” yoxdur. Zehin əzəl haqqında bir zaman silsiləsi təsəvvür edə bilməz. Zamanın “dövr, əsr, il, ay, gün, saat, saniyə, an...” kimi vahidlərə bölünməsiylə, əzəl üçün belə bir təqdimat edilə bilməz. Əzəl üçün bir başlanğıc nöqtəsi təsəvvür edilə bilməz.

Əzəl, mütləq varlığın ancaq məkan və zamandan uzaq olan Allaha məxsus olmasından ibarətdir. Bu həqiqəti, Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) “Allah vardı; bərabərində başqa bir şey yox idi.” (1) hədisi ilə bəyan etmişdir.

O halda Cənabı Haqqın əzəli olması demək, Onun əvvəli olmamaq deməkdir. Yəni, “yeganə və tək bir” olan O Allah “əvvəlində bir başlanğıc olmadığı” mənasındadır.

Cənabı Haqqın əzəli, hadisələrin zaman içərisində axışı şəklində düşünülə bilməz. Onun əzəli haqqında zaman, ölçüsü, silsilə, keçmiş zaman, bu an və gələcək deyilə bilməz. Elə isə, zaman anlayışı keçmişə doğru xəyalən nə qədər uzadılırsa uzadılsın Cənabı Allahın əzəliyyəti ilə müqayisə edilə bilməz.