Bədbəxt o kəsdir ki,
anasının bətnində olanda Allah-təala
bilir ki, həmin şəxs gələcəkdə
bədbəxtlərin gördüyü işləri edəcək
və xoşbəxt o şəxsdir ki, anasının
bətnində olanda Allah-təala bilir ki, o
gələcəkdə xoşbəxtlərin gördüyü
işləri görəcək.
Bu hədisə əsasən Peyğəmbərin (s)
məqsədi budur ki, Allah-təala insanın
gələcəkdə öz istəyi və ixtiyarı ilə
hansı yolu seçəcəyini bilməsidir:
iman yolun yoxsa azğınlıq yolunu?
Ayətullah Misbah Yəzdi: Misbah
Yəzdi, bu hədisin mənasını iki sadə
cavabla izah edir:
1-Bunu şəraitlə əlaqələndirmək olar,
amma tam səbəb və amil hesab
etmək olmaz; Buna misal olaraq
saleh və zinakar ata-anadan dünyaya
gələn uşaqları qeyd etmək olar. Əgər
uşaq saleh valideyndən dünyaya
gəlsə, gələcəkdə xoşbəxt olacaq.
Əgər zinakardan dünyaya gəlsə,
bəxbəxt olacaq. Bu halların heç
birində məcburiyyət yoxdur.
2- Allah-təala əvvəldən bilirdi ki, kim
öz istəyi ilə yaxşı, ya pis yolu
seçəcək.
Əllamə Təbatəbai: Əgər insanın
nütfəsi pak olsa və sağlam rəhimdə
bəslənsə, körpəlik və ondan sonrakı
dövrlərdə pak maddələrlə qidalansa
və sağlam mühitdə böyüsə, onda
insanlıq yolunu qət etmək üçün daha
çox istedad yarnacaq. Əgər bunun
əksinə olaraq nütfəsi aludə və napak
rəhimdə bəslənsə, sağlam şeylərlə
qidalanmasa və pis mühitdə yaşasa,
onda bu istedad və dərk olmayacaq.
Əlbəttə, qeyd olunanları tam səbəb
və amil hesab etmək olmaz.
Alimlərin verdiyi izahlardan iki nəzər
ələ gəlir:
1- Hədis insanın əməllərində məcbur
olmasına dəlalət etmir. Onun mənası
budur ki, Allah-təala insan o öz istəyi
ilə gələcəkdə xoşbəxt ya bədbəxt
olacağını bilir. Bu nəzər ümumi
nəzərdir. Onu hər bir məsələyə
tətbiq etmək olar. Çünki Allah-
təalanın elmi bütün məsələlərə
şamil olur. Ona görə də bu cavabı
təkcə qeyd olunan məsələyə aid
etmək olmaz.
2- Alimlərin bəzisi hədisi belə izah
edirlər: İnsanın xoşbəxt və
bədbəxtliyinin amillərindən biri
onun valideynləridir. Əgər
valideynlər nütfə bağlanan gündən
uşaq düyaya gələnə qədər