Şiə və əhli-sünnə firqələri arasında
ixtilafa səbəb olan məsələlərdən biri
də cəbr və ixtiyar məsələsidir. Əhli-
sünnə Əhli-beyt (ə) yolundan
ayrıldığına görə bu problemi həll
edə bilmədi və nəticədə onların
bəzisi (Əşairə və Cəbrilər) cəbri
bəzisi isə (Mötəzilə) ixtiyarı qəbul
etdi.
Bu etiqadların yaranmasının iki əsas
səbəbi var:
1-Bəzi ayə və hədislərin düzgün dərk
edilməməsi;
2-Bəzi hakimlər öz zülmlərini izah
etmək məqsədi ilə belə əqidələri
insanların beyninə yeritmişlər.
Məsələn: Müaviyə camaata zülm edir
və onlara zülmə tabe olmağa məcbur
olduqlarını bildilirdi.
Şiə məzhəbi isə bu məsələni həzrət
Əlinin (ə) kəlamından istifadə
edərək asanlıqla həl etdi. Həzrət
buyurur: Nə cəbr və nə itxiyar, bu
ikisinin arası. Hədisdə məqsəd budur
ki, insan nə tam surətdə məcburdur
və nə tam surətdə ixtiyara malikdir.
O, Allahın qüdrətindən asılı olan
ixtiyarın sahibidir.
Amma bütün bunlara baxmayaraq,
həzrət Peyğəmbərdən (s) "Bədbəxt
ana bətnində bədbəxt və xoşbəxt
ana bətnində xoşbəxt olur." kimi
bəzi hədislər də nəql olunmuşdur.
Bu hədislər bəzi insanları şübhəyə
salmış və insanın məcbur olması
kimi başa düşmüşlər.
Hədisin izahı:
Hədisi qəbul etməyin iki mühüm
yolu var. Onun sənədi və mətnin
düzgünlüyü. Qeyd olunan hədisin
sənəd və mətn cəhətindən heç bir
problemi yoxdur.
Alimlər hədisə müxtəlif izahlar
vermişlər. Burada onların bir
neçəsinə işarə edirik:
1-Əllamə Təbərsi: Hədisdə məqsəd
insanın gələcəyindən xəbər
verməkdir. Yəni insan günah
etməyin təsirindən bədbəxt olacaq
və bu günahlar onu cəhənnəmə
sürükləyəcək. Necə ki, yaşlı atası
olan şəxsə deyirlər: "O, yetimdir"
Yəni tezliklə yetim olacaq.
2-Ayətullah Yəqub Cəfəri: Bu hədisin
müqabilində başqa hədislər də
vardır ki, onların köməyi ilə qeyd
olunan irad aradan qalxır. İbn Əbi
Umeyr deyir: İmam Kazimdan (ə)
Peyğəmbərdən (s) nəql olunan bu
hədisin mənasını soruşdum.
"Bədbəxt ana bətnində bədbəxt və
xoşbəxt ana bətnində xoşbəxt olur."
İmam buyurdu: