Uzun əsrlərdir ki, dünya səviyyəsində təhsil prosesinin uğurlu keçməsinə yardım edən şərtlər öyrənilir, buna mane olan cəhətlərin aradan qaldırılması istiqamətində təcrübələr aparılır.

Təhsilin keyfiyyətinə kömək edən amillərdən biri də müəllimlə şagird arasında səmimi münasibətin qurulmasıdır. Xüsusilə, dərsdən kənar məşğələlər, müzakirələr, gəzintilər, görüşlər, dərnək çərçivəsində çalışmalar bu mənada böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müəllimlə şagird arasındakı maneələrin aradan qaldırılması təhsil prosesinin keyfiyyətinin yüksəlməsinə yalnız müsbət təsir edə bilər.

İslam elm tarixində və tədris ənənəsində bu məsələyə ciddi fikir verildiyinin şahidi oluruq. Mədrəsə və hövzə sistemində dərs müddətindən kənar vaxtlarda da ustadla şagird arasındakı münasibət kəsilmirdi. Müəllim yalnız ayrı-ayrı fənləri öyrətməklə kifayətlənmir, həm də şagirdlərə dünyagörüşü, düşüncə üfüqü, ədəb-ərkan, əxlaq, mədəniyyət təlim edirdi. Müəllimin bütün davranışı şagird üçün nümunə rolunu oynayırdı. Müəllimlə tələbələr ibadətləri (vacib və müstəhəb namazları) adətən camaat halında yerinə yetirirdilər. Bəzən tələbələr müəllimin başçılığı altında müqəddəs məkanlara ziyarətə gedirdilər. Mövlud, əzadarlıq və dəfn mərasimlərində birgə iştirak da onları birləşdirirdi. Bütün bu amillər tələbənin şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayırdı.

Müəllim öz şagirdlərinin çətinlikləri ilə də yaxından maraqlanırdı. Qərib ölkədə dərs oxuyan tələbə həmişə ata əvəzində öz müəlliminə arxalanırdı. Müəllim öz şagirdlərinin maddi vəziyyəti, dolanışığı, ailə problemləri, hətta vətənində qalmış ailə üzvlərindən aldığı xəbərlərlə maraqlanır, imkan çərçivəsində onlara maddi və mənəvi yardım göstərirdi. Şagirdlə müəllim arasında maddi təminat məsələsində “mənim-sənim” anlayışı yox idi. Müəllim öz son çörək tikəsini şagirdi ilə paylaşırdı. Bu barədə aşağıda verdiyimiz bir misal çox ibrətamizdir.

XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində müsəlman dünyasında böyük hörmətə malik olan mərhum Axund