Müctehid dedikdə kimlər və hansı elmi
məqamda olanlar nəzərdə tutulur?
Hər şeydən əvvəl bu sözün kökü ilə tanış
olaq. Sözün kökü “ictihad” kəlməsindəndir.
“İctihad” sözünün özü isə “cəhd”
sözündəndir.
İndi də bir-bir bu sözlərin lüğətdəki
mə`nalarına nəzər salaq. Əvvəlcə “cəhd”
sözünə diqqət edək. Bu söz ərəb sözü olub
mə`nası da “çalışmaq” deməkdir. Bir işlə
möhkəmcəsinə çalışana ərəb “cahid” deyər.
“İctihad” sözü də həmin kökdən olub lüğətdə
mə`nası “var qüvvə ilə çalışmaq”
mə`nasındadır. Lakin dini termində “ictihad”,
İslam dini elmləri sahəsində ən yüksək elmi
məqama deyilir. Dünya elmlərinin hər bir
mərhələsində xüsusi məqam və terminlər
olduğu kimi dini elmlərin də hər mərhələsində
xüsusi bir ad vardır. Məsələn, dünya
elmlərində tələbə, aspirant, dekan,
professor, akademik və sair elmi mərtəbələr
olduğu kimi dini elmlərdə də elmi məqamlar
vardır.
“İctihad” odur ki, hər hansı bir şəxs dini
əməlləri yerinə yetirmək məqamında, bu əməl
barəsində tam elm əldə etmiş olsun və həmin
elmi öz əməlinin dəlili kimi qərar versin.”
Başqa sözlə desək: “İctihad” yə`ni, Qur`an və
rəvayətlərdən şəriət hökmlərini ələ
gətirməkdən ötrü bütün elmi mərtəbələri
keçmək və bu yolda var qüvvə ilə çalışmaq
deməkdir.”
Bütün bunları bildikdən sonra “müctehidi”
belə tə`rif etmək olar:
“Müctehid” o şəxsdir ki, şəriət hökmlərini
dəlillə ələ gətirsin və şəri vəzifəsini öz
nəzəriyyəsi əsasında yerinə yetirsin”(“Məsail
minəl-ictihad vət-təqlid.” Həmədani)
İCTİHADIN ŞƏRAİTİ VƏ YA MÜCTEHİD HANSI
ELMLƏRİ BİLMƏLİDİR?
“İctihad” məqamına yetişmiş müctehid olmaq
hər kəsin qüvvəsində deyildir. Bu məqama
ömür boyu zəhmət çəkməklə və gecə-gündüz
çalışmaqla yetişmək olar. İndi isə xülasə
olaraq ictihada yetişən bir şəxsin hansı
elmləri bilməsini qeyd edirik:
Birinci: Ərəb dilinin qanun və qaydalarını, o
cümlədən, nəhv, sərf, lüğət elmlərini bilmək,
tək-tək sözləri anlamaq, belə ki, bu elmlə
Qur`an və Mə`sumların (əleyhimussalam)
hədislərini başa