dediklərində məhdudlaşmır. Bəzən Allah, Onun ayələrini oxuyan möminin qəlbinə elə ilham nazil edir ki, heç bir təfsir kitabında olmayan mənalar; anlayır, başqa qapılar açılır önündə. Təfsirlərdə qeyd olunmayan mənaları görə bilməsi bir səhv deyil ki. Əslində ayələrin mənalarını yalnız təfsirlərdə olanlarla inhisarlaşdırmaq özü bir səhvdir. Bu zaman adamın yadına, – Allah rəhmət etsin, – Şeyx Şa’ravi düşür. Quran ayələrindən xatirələr hazırlayar və o xatirələr barəsində söhbətlər edərdi. Qurandan qəlbinə toxunan, könlünü titrədən ayələrdən yeni-yeni mənaları məclislərdə camaatla bölüşərdi.
Elə bunlarla yanaşı Şeyx Seyid Qutubun da müəllif olduğu kitabı qeyd etmək olar. O, kitabına “Quranın kölkələrində” adını vermişdi.

Təbii ki, bu cür yanaşmalar əvvəlki təfsirçilərdə də olmuşdur və onlar da Quranı təfsir etdikdən sonra kitablarına müxtəlif adlar vermişdilər. Məsələn; İbn Kəsir “Əzəmətli Quranın təfsiri”, İbn Cərir “ət-Tabari”, əs-Süyuti “Səpələnən mirvarilər”, əz-Zəməxşəri “Kəşşaf”, Qurtubi “Əhkam ayələlərinin məcmuası”, beləcə Əbi Ssəud və başqaları da olmuşdur. Çünki onlar Allahın ayələrindəki muradı tapmaq və çatdırmağa çox önəm vermişdilər. Beləcə əsrlər keçdikcə bu ümmətin yeni-yeni alimləri Qurandan daha çox mənalar kəşf edəcəklər. Quran daim yenilənir, çünki bu bir həyat kitabıdır. Dövran nə qədər dəyişsə də, Quran da hər zamana uyğunlaşacaqdır.

Quranın mənalarını duymaq, anlamaq və araşdırmaq mühüm məsələdir. Amma təbii ki, Qurandan mənalar çıxarmaq, onu təfsir etmək hər bir adamın işi deyil. Bunun üçün ilkin fundament, əsaslar, prinsiplər olmalı və müəyyən qaydalara riayət edilməlidir. Məsələn;

1.Qurani Kərimin cizgiləri, sərhədləri, çərçivəsi və şərtləri. Bunu dedikdə ilk ağla gələn onu düzgün oxumaqdır. Təbii ki, bu da doğru fikirdir. Onu düzgün oxumaq, tələffüz etmək və təcvid qaydalarını bilməkdir. Bu, Quranın cizgilərini təsəvvür etməyə ilk addımdır. Bunsuz kəlamları anlamaq, məfhumunu dərk etmək qeyri‐mümkündür.
2.Ərəb dilini tam,