Özünü dəyərli tut, sən məxluqat içində üstünsən...!
Quranın nazil olan ilk ayələri istər xitab, istərsə də məzmun baxımından insandan bəhs edir (əl-Ələq, 96/1-5). Yəni Uca Allahın xitab etdiyi varlıqların başında "ən gözəl biçimdə” yaratdığı və "məxluqatın ən şərəflisi” (əl-İsra, 17/70) deyə xarakterizə etdiyi insan gəlir. Bəlkə də insan bu xüsusiyyəti səbəbilə dağların, daşların yüklənməkdən qorxub çəkindiyi "əmanət” yükü ilə yüklənmiş və məsuliyyət sahibi olmuşdur (əl-Əhzab, 33/72-73). Allah insanı öz kefinə yaşamaq üçün (əl-Qiyamə, 75/36) və "boş yerə” yaratmamış (əl-Muminun, 23/115), məsuliyyətin zəruri nəticəsi olaraq, onu yer üzünün "xəlifəsi” etmişdir (əl-Ənam, 6/165; əl-Bəqərə, 2/30; Sad, 38/26; əl-Əraf, 7/69; ən-Nəml, 27/62). Öz əli ilə yaratdığı (Sad, 38/75) insanı müəyyən bir mərhələdən sonra "ilahi ruh” (əl- Hicr, 15/29; Sad, 38/72) ilə şərəfləndirmişdir.

Mövzumuz olan insan bax beləcə dəyərli varlıqdır. Allah tərəfindən təbiətdə mövcud olan hər şey önəmli bir varlıq olan insana tabe edilmiş (Loğman,31/20; ən-Nəhl, 16/12) və onun xidmətinə verilmişdir (əl-Həcc, 22/36-37, 65; əl- Casiyə, 45/12; ibrahim, 14/32-33; Loğman, 31/20). Bunun müqabilində insan da bütün bu nemətlərin təbii bir nəticəsi olaraq, ibadət və itaətini Allaha həsr edəcək, beləcə, Onun dərgahında dəyər qazanaraq, (əl-Furqan, 25/77) yaradılış qayəsinə uyğun davranacaqdır (əz-Zariyat, 51/16,56; Hicr,15/99).

Təsəvvüf əhli tərəfindən insan "aləmi-əsğər” (mikro-kosmos, kiçik aləm), yəni aləmin ruhu və səbəbi olaraq qəbul edilir. Həmçinin insan varlıq aləminin bütün ünsürlərinə malik olduğu üçün "aləmi-suğra” (kiçik aləm) deyə adlandırılmışdır. Həzrəti Əlinin "Sən güman edirsən ki, kiçik bir varlıqsan. Halbuki ən böyük bir aləm səndə yerləşmişdir”.

Osmanlının tanınmış seir-sənət adamlarından olan Şeyx Qalibin (ö. 1214/1799)

"Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen,

Merdüme-i dlde-i ekvân olan âdemsin sen!”

sözləri Həzrəti Əlinin (ə) yuxarıda sitat gətirdiyimiz o möhtəşəm