həyadır, mənəvi kateqoriyadır. İnsan da var ki, insanlar arasında utansa da, xəlvətə düşəndə əlindən gələni əsirgəmir. Bu da bir növ kor həyadır. İnsanlardan həyadır, Allahdan həya deyil. Əsl həya isə Allahdan çəkinməkdir. Allahdan həya edən insan onun Peyğəmbərindən də, mələklərindən də, insanlardan da həya edər.
Elə qəlbimöhürlülər, elə bədbəxtlər var ki, nə bəndədən həya edir, nə Allahdan utanır. Beləsinin nə ədəb kateqoriyasında, nə İslam anlayışında yeri var.
Həya insanı hiylədən, riyadan, məkrdən, aravuruşdurmadan, bədxahlıqdan uzaq tutar. Peyğəmbərimiz Həzrəti-Muhamməd (s.ə.s.) belə buyurub: "Ehsan Allah-Təalanı qarşısında görürmüş kimi Ona itaət, ibadət etməkdir". Təbii ki, ehsan şüuru çox yüksək bir səviyyədir və imanın gücü ilə o mərhələyə yetişmək mümkündür. Ehsan şüurunu daşıyan insan özünü hər an Allah-Təalanın hüzurunda görür; əlini harama uzatmaz, qeybdən uzanmış bir qılıncmı, bir ağacmı əlinin üstünə vuracaqmış kimi qorxar, hürkər. Başqa bir hədisində Peyğəmbərimiz belə buyurub: "İlk baxış yararına, sonrakı isə zərərinədir". Bu hədisdə buyurulduğu kimi, insan qeyri-iradi olaraq harama baxdığı halda, Allahdan utanaraq gözünü çəkirsə, bu, iradi addım qarşılığında mükafatını alacaq. Yox, əgər nəfsinə uyaraq harama baxmaqda davam edərsə, o baxışın əvvəli də zərərinədir, sonrası da. Allah-Təala buyurur ki, harama baxmaq şeytan oxlarına təslim olmaqdır. Əgər bəndəm sırf Məni düşünərək gözünü haramdan çəkərsə, bunun qarşılığında mən onun qəlbinə elə bir nemət qoyaram ki, zövqünü bu dünyada da hiss edər.
Bəli, həya Allah qarşısında qulun təslimiyyət duyğusunun bir təzahürüdür. Peyğəmbərimiz buyurur ki, gerçək həya başının içini belə pis düşüncələrdən, əxlaqa zidd fikirlərdən qorumaqdır.
Şeytanın insana qalib gəldiyi məqamlar məhz onun nəfsinə uyaraq harama meyil etməsi ilə mümkündür.
İnsanda yaradılışdan olan bir həya hissi var ki, ona fitri həya deyilir. El arasında buna arlanmaq da deyirlər. Bir də yuxarıda dediyimiz kimi, imandan gələn həya var