də tapılmışdı.
Qurub-yaratmağa deyil, dağıtmağa olan həvəs onların köhnə peşəsidir. Başqalarını tənqid edib özlərini təmizə çıxarmaq da onlara xas xüsusiyyətdir. Allah belə insanlara xitabən buyurur:
“...Özünüzü təmizə çıxartmayın. O, Allahdan qorxub pis əməllərdən çəkinənin kim olduğunu ən gözəl biləndir!” [ən-Nəcm, 32].

Belə insanların bəlası burasındadır ki, bədgümanlıq onların qəlblərinin dərinliyinə işləyib. Əgər Qurana və Sünnəyə baxsalar, görərlər ki, bu iki mənbədə bir müsəlmanın qəlbinə Allahın qulları haqqında xoşgümanlıq toxumlarını səpən keyfiyyətlər mövcuddur; müsəlman bir eyib gördükdə onu ört-basdır edər ki, Allah da dünyada və axirətdə onun qüsurlarını gizləsin; xeyirli bir əməlin şahidi olduqda isə bunu hər yerdə bəyan edər. Müsəlman o kəsdir ki, yol verdiyi bir xətasına görə digər müsəlmanın yaxşı əməllərinin üstündən xətt çəkməz.
Bəli, islam dəyərləri iki məsələdən qəti şəkildə çəkinməyi əmr edir: Allah və insanlar haqqnda bədgümanda olmaq. Quranda buyurulur:
“Ey iman gətirənlər! Çox zənnə-gümana qapılmaqdan çəkinin. Şübhəsiz ki, zənnin bəzisi [heç bir əsası olmayan zənn] günahdır.” [əl-Hucurat, 12].
Peyğəmbərimiz də [Ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun!] bunu təsdiqləyib: “Nəbadə zənnə uyasınız! Zənn ən yalan söz kimidir.”
Bədgümanlığın səbəbi təkəbbür və başqalarına xorbaxmadır. Təkəbbür və xorbaxmaq nəticəsində isə dünyada ilk asilik baş vermişdi: İblisin asiliyi! Çünki İblis qürurlu və təkəbbürlü idi. Bu səbəbdən də demişdi: “Mən ondan [Adəmdən] daha üstünəm!”
Biz xəbərdarlıq qəbilindən olan üç hədislə kifayətlənirik:
a) Qəlbində zərrə qədər təkkəbür olan şəxs Cənnətə girməz [10]
b) Müsəlmana öz müsəlman qardaşını təhqir etmək şər olaraq kifayətdir. [11]
v) Əgər görsəniz ki, bir şəxs: “İnsanlar məhv oldular!” deyə hay çəkir, [bilin ki,] onun özü məhv olmuşdur.” [12]

Sonuncu hədisin belə bir variantı da mövcuddur: “Əgər görsəniz ki, bir şəxs: “İnsanlar məhv oldular!” deyə hay çəkir, [bilin ki,] o, özü onları məhv