o mənada danışarkən, mahiyyətcə, heç kəs inanmır, doğrudan
da, bu yalnız zarafatdır.
Çox tezliklə “Donadyo”nu oxumağa başlayacağam, amma indiyədək kitabı sizə
göndərməliydim, qüssənin nə olduğunu bilirəm, kiminsə belə kitabları uzun
müddət saxladıqdan sonra ondan inciyə biləcəyini də bilirəm. Məsələn, müəyyən
adamlara qarşı əvvəlcədən şübhə içərisində olsam da, əlimdə sübut olmadığı üçün
onların hər birində “Arvadlar yayı”165 ola biləcəyini düşünürdüm, amma Oskar
Baumun oğlu Frankfurt yaxınlığındakı məktəbdən hamıdan tez ona görə qayıtdı ki,
özünün kitablarını götürməyi unutmuşdu, xüsusən də Kiplinqin “Stalky & Co”
kitabını, fikrimcə, onu ən azı yetmiş beş dəfə oxumuşdu. Xülasə, əgər “Donadyo”
ilə də belə olacaqsa, onu məmnuniyyətlə oxumaq istədiyimə baxmayaraq,
göndərərəm.
Əgər felyetonlar olsaydı, yəqin ki, modalar haqqında məqalələri oxumazdım
(bu bazar onlar hara yox olmuşlar?); əgər mənə həmişə tarixi bildirsəniz çox şad
olardım. İndi bir az ağrı hiss edirəm, nə vaxt çıxa biləcəyəmsə, “Şeytan”ı alacağam.
Georq Kayzerin166 əsərlərindən onu bir az tanıyıram, onun səhnə
əsərlərindən heç birini görməsəm də, artıq o qədər də çox tanımaq istəmirəm. İki il
əvvəl onun məhkəmə prosesinin hesabatlarını, xüsusilə də özünü müdafiə üçün
söylədiyi nitqini oxuyarkən çox mütəəssir olmuşdum, o burada elan edirdi ki,
başqalarının əşyalarını götürməyə haqqı çatır, özünün tarixdəki yerini Lüterlə
müqayisə edərək, əgər ittiham olunarsa, Almaniyanın bayrağının endirilməsini
tələb etmişdi. Burada, yatağımın önündə o özünün böyük oğlundan (onun üç uşağı
var idi) danışırdı, on yaşlı bu uşağı, o, məktəbə buraxmırdı, heç özü də məşğul
olmurdu, uşaq hələ də oxuyub-yaza bilmir, amma əla şəkil çəkir, günlərlə meşədə,
yaxud göldə itib-batır (onlar şəhər kənarındakı tənha evdə yaşayırlar, ora Berlin
yaxınlığındakı Qrunhayddadır). Vidalaşarkən Kayzerə dedim: “Hər halda, bu, böyük
işdir”. O cavab verdi: “Və yerdə qalan bütün boş şeylərin içərisində yeganə