qəşəngliyinə rəğmən,
quru bir sxemə bənzəyir, sanki burada onun haqqında danışılanlar baş verməyib,
çox sonralar baş vermişdir və daha sonrakı vaxtlar düşünülüb quraşdırılmışdır,
sanki musiqi qanunlarındakı üvertüradır və reallıqla harmoniya yaradılıb. Bəzi
kitablarda bu hislər birinci səhifədən axırıncıya qədər səni tərk etmir. “Na Velke ceste”173 ni tanımıram. Çexovu isə çox sevirəm, bəzən ona
dəlicəsinə vuruluram.
“Uill və dəyirman”174 da mənə tanış deyil, Stivensonu mən yalnız Sizin sevimli
yazıçınız kimi tanıyıram. “Franslar”175 ıgöndərirəm. Bir azacıq yerlər istisna
olmaqla, o, xoşunuza gəlməyəcəkdir.
Bunu mənim nəzəriyyəmlə izah etmək olar: yaşayan yazıçılar öz kitabları ilə
canlı əlaqədədirlər. Onlar öz varlıqları ilə kitablarının lehinə, yaxud əleyhinə
çalışırlar. Kitabların əsl, müstəqil həyatı müəllifin ölümündən sonra, daha doğrusu,
bir müddət sonra başlanır, çünki həmin hünərli ərlər öz ölümlərindən sonra da öz
kitabları uğrunda mübarizə aparırlar. Sonra isə kitablar yetimləşir və yalnız öz ürək
döyüntülərinin ümidinə qalırlar. Məsələn, məhz buna görə Meyerber tamamilə
məntiqə uyğun olaraq bu ürək döyüntülərini möhkəmlətməyi qərara alıb və
özünün bütün operalarını miras qoyub, bu miraslar da onlara qarşı inamdan asılı
olaraq cürbəcürdür. Lakin bu haqda çox da vacib olmayan daha əlavə şeylər də
demək olar, “Franslar”a gəlincə, bu barədə belə demək olar ki, diri yazıçının kitabı – mənzilin uzaq küncündəki yataq otağıdır, əgər onun özü valehedicidirsə, otaq da
valehedicidir, əks halda isə dəhşət saçır. Əgər mən desəm ki, kitab mənim
ürəyimcədir, yaxud birbaşa bunun əksini söyləsəniz, – amma ola bilsin ki, siz belə
deməyəsiniz – onda çətin ki, bu, kitab haqqında mühakimə hesab olunsun.
***
Bu gün “Donadyo”dan böyük bir hissə oxudum, amma onunla heç cür uyuşmuram.
Bu gün bunun izahı ilə də uyuşa bilmirəm, çünki yanımdakı mətbəxdə bacım
aşpazla danışır, əlbəttə ki, yüngülcə bir öskürməklə bu danışığı kəsə bilərəm,
amma istəmirəm,