k imkanı
oldu. Axı oktyabrda Fələstinə getməyə hazırlaşırdım, bu barədə danışmışdıq,
bundan bir şey çıxmadı, təbii ki, bu, yataqdan heç vaxt qalxa bilməyənlərin
fantaziyasıdır. Əgər mən heç vaxt yataqdan qalxa bilməyəcəyəmsə, belə olan halda
niyə də Fələstinə getməyim? Amma Murisdə olarkən Berlin xalq evinin yay
düşərgəsi ilə tanış oldum, orada, əsasən, şərqdən gəlmiş yəhudilər qalırdılar. Ora
məni çox cəlb elədi, həm də yolun üstündə idi. Berlinə getmək imkanları barədə
düşünməyə başladım. Həmin vaxtlar bu imkan Fələstinə getməyimdən artıq real
deyildi, sonra isə getdikcə gücləndi. Berlində yaşamaq, əlbəttə ki, mənim üçün
qeyri-mümkün idi, nəinki təkcə Berlində, hətta hara olursa-olsun, bu olacaq bir iş
deyildi. Amma burada – Murisdə olarkən ağlagəlməz bir kömək
tapdım.176 Avqustun ortasında Praqaya qayıtdım, Şelezendə olan kiçik bacımın
yanında tam bir ay qaldım. Orada olarkən yanan məktub barədə eşitdim,
özümdəki bu yanğını bir az yüngülləşdirmək üçün kədər içərisində sənə yazdım,
amma məktubu göndərmədim, çünki sənin haqqında heç nə bilmirdim, ən
nəhayət, Berlinə yola düşməzdən əvvəl onu yandırdım. Xatırladığın həmin üç
məktubdan isə indiyə qədər xəbərim yoxdur. Mən kiməsə qarşı edilmiş bu dəhşətli
həqarətdən çox kədərlənmişdim və həmin üç nəfərdən hansının bu işi tutduğunu
dəqiq bilmirdim. Nə olursa-olsun, mən bu məyusluqdan qurtula bilmirdim, o ayrı
cür olsaydı belə, məyusluğum keçməzdi, hətta Murisdə olarkən həmin məktubları
alsaydım belə, vəziyyət dəyişməzdi.
Sentyabrın sonunda Berlinə getdim, səfərə çıxmamışdan bir az əvvəl sənin
İtaliyadan göndərdiyin açıqcanı almağa macal tapdım. Gücümün son damlası səfər
öncəsi hazırlıqlara və səfərin özünə sərf olundu, daha taqətim qalmadığı üçün bu,
səfər yox, dəfn kimi idi.
Və indi burdayam; hələlik Berlində vəziyyətim sənin, yəqin ki, düşündüyün
kimi pis deyildir; şəhər kənarında, kiçik bir bağı olan villada yaşayıram, düşünürəm
ki, heç vaxt belə gözəl mənzilim olmayıb, o mənim üçün