n həyatı bütöv şəkildə, dərinliklərinə
qədər yaşayan insansan! Hətta Vyana günlərimiz də səni azdırmamalıdır. Ola bilsin
ki, orada da sənin axşam onu görə biləcəyin barədəki şüursuz ümidinə borcluyuq.
Yaxud da başqa bir şey: axırıncı iki məktubundan iki şey öyrəndim. Birincisi,
Heydelberq planın barədə, ikincisi, Paris planı65 barədə; hər ikisi bankdan
çıxmaqla əlaqəli idi, hər halda, mən “xilaskar” qismində oluram, amma zorla.
Amma mən yenə də orada yoxam. İkinci plandan mənə aydın oldu ki, orada
gələcək həyat proyektləri, imkanlar, gözləntilər, o cümlədən də sənin gözləntilərin
vardır.
Beşincisi, özünə əziyyət və mənə sıxıntı gətirən məktublar yazmağın mənə
verdiyin yeganə ağrıdır, bu ağrı sənin üzüldüyünə görədir. Mənə az-az məktub yaz, amma istəsən sənə hər gün yazacağam və sənin sakit vaxtların daha çox olacaqdır
ki, sənə sevinc gətirən işinlə məşğul ola biləsən. “Donadyo”66 ya görə çox sağ ol. (Kitabı hansısa bir yolla sənə göndərə
bilərəmmi?) Onu indi, çətin ki, oxuya biləcəyəm, hər halda, bundan ötrü
darıxmıram, sadəcə bacarmıram, vəssalam. Maksın “İudaizm, xristianlıq və
bütpərəstlik”67 adlı – böyük kitabdır — əlyazmasını oxumalıyam, o məni bir az
tələsdirir, amma hələ oxumağa təzəcə başlamışam; bu gün gənc bir oğlan 75 şeir
gətirmişdi, onlardan bəziləri bir neçə səhifəlik idi, yenə də onunla mübahisəmiz
olacaq, bir dəfə də bu cür olmuşdu.
Qızın cavab məktubunu göndərirəm ki, sən ondan nə yazdığımı müəyyən edə
bilərsən və görərsən ki, dəlil-sübutsuz olaraq necə rədd olunuram. Mən daha
cavab yazmayacağam.
Dünənki gecə də bazar günündəkindən heç də yaxşı deyildi. Hər şey hətta
yaxşı başladı; evdən çıxıb qəbiristanlığa getməyə hazırlaşanda havanın
temperaturu kölgədə 36º idi, tramvaylar üsyan səbəbindən işləmirdilər, məhz bu
məni şad etdi, çünki bugünkü piyada səfərim şənbə günü Birja altındakı bağdakı
gəzintiyə bənzədiyindən onun ləzzətini əvvəlcədən hiss elədim. Amma
qəbiristanlığa çatanda qəbri tapa bilmədim, dəftərxana qıfıllı