şəfqət duyğusu yaranır ki, camaat bunu bilmir. Məsələn, Çex
körpüsü tərəfə gedirsən, yolda teleqramı çıxarıb oxuyursan (oradakı sözlər həmişə
yenidir; onlara baxırsan, oxuyursan, su kimi içib beyninə hopdurursan, kağız
boşalıb adiləşir, amma onu cibinə qoyan kimi, o yenidən sözlərlə dolur). Sən onda
boylanırsan və təhlükəli minalara bənzər insanları görürsən, onlarda qısqanclıq
yoxdur, amma hər halda sifətlərində yazılmışdır: Necə? Bu teleqram məhz sənə
gəlib? Bu barədə dərhal yuxarıya məlumat vermək lazımdır. Heç olmasa, qoy
Vyanaya yubanmadan çiçək (bir qucaq dolusu) göndərsinlər. Hər halda bu
teleqram məsələsini elə-belə qoymayacağıq”. Amma buna bənzər heç bir şey
yoxdur, hara baxırsansa, hamı sakitdir, tilovçular balığı tilova salmağa davam edir,
veyllər gözlərini onlara dikməyə davam edir, uşaqlar futbol oynayır, dilənçilər
körpünün yanından kreyser toplayırlar. Əlbəttə ki, diqqətlə baxsan, bütün
bunlarda bir əsəbilik görərsən, insanlar özlərini məcbur edirlər ki, öz fikirlərini
büruzə verməmək üçün öz məşğuliyyətlərini davam etdirsinlər. Amma məhz
onların özlərini məcbur etmələri çox xoşagələndir – sanki hər tərəfdən səslər
eşidilir: “Hər şey düzgündür, teleqram sənə aiddir, biz razıyıq, biz artıq sənin o
teleqramı almağa haqqının olub-olmadığını aydınlaşdırmaq istəmirik, biz buna göz
yumuruq, onu özündə saxlaya bilərsən”. Və onda mən onu bir dəqiqəlik çıxarıb
yenidən baxıram, əvvəlcə təşvişə düşürəm ki, birdən onlar qəzəblənərlər, – niyə
mən sakit, səssiz qalmamışam və onu gizlətməmişəm – yox onlar qəzəblənmirlər,
necə idilərsə, eləcə də öz işlərindədirlər.90
Axşam yenidən bir fələstinli yəhudi ilə görüşdüm, bunu məktubda izah etmək
mümkün deyildir (bu görüşün mənim üçün əhəmiyyətini nəzərdə tuturam) – balaca, demək olar ki, cırtdanboylu, zərif saqqallı, təkgöz adamcığaz idi. Amma bu
görüşə gecənin yarısını həsr etməli oldum. Növbəti dəfə bu haqda danışaram.
***
Ola bilsin ki, sənin pasportun yoxdur, bəs onu almaq imkanın