Bəzən eyni şəraitdə yaşayan ayrı-ayrı fərd və millətlərin arasından bir qrup şəxsin tez bir zamanda inkişaf mərhələlərini, birini digərinin arxasında qoyaraq yüksək tərəqqiyə nail olduğunun şahidi oluruq və bir çox hallarda heyrətlənirik. Heç nəyin dərinliyinə getməyə adət etməyən şəxslər bu kimi hallarla qarşılaşdıqda dərhal bütün bunları ya «bəxt» və ya «təsadüf» adlandırır və həm təəssüf, həm də həsrətlə deyirlər: «Allah bəxtini açıb», «təsadüfə bir bax!», «Bu dünyada heç bir şey digər bir şeyin şərti deyilmiş?!»
Bir halda ki, əgər bir qədər dərindən düşünsək görəcəyik ki, bütün bu nailiyyətlər nə bəxt, nə də təsadüf üzündən əldə olunmuşdur. Bəlkə əldə olunan nailiyyətlərə və uğursuzluqlara müxtəlif amillər səbəb olmuşdur və ən başlıca amillərdən biri də «əxlaq»dır.
Məsələn, İkinci dünya müharibəsindən sonra xarabalıqlara çevrilmiş Almaniya respublikası hal-hazırda dünyanın inkişaf etmiş iqtisadi ölkələrindən biri hesab olunur. Məsələnin nə yerdə olduğundan agah olan şəxslər bilirlər ki, alman camaatı nə bizdən istedadlı, nə də hafizəlidirlər və bu həqiqəti də çox gözəl dərk edirlər ki, inkişaf etmələrinin və əldə etdikləri nailiyyətlərin başlıca səbəbi də onlarda əxlaqi xüsusiyyət halına çevrilmiş nəzm-intizam və məsuliyyət hiss etmələri olmuşdur.
Onların həyat tərzinə nəzər saldıqda cəsarətlə deyə bilərik ki, əldə etdikləri nailiyyət və inkişafa səbəb olan məhz həmən bu amildir.
Əlbəttə bu bir dövrə aid olan misaldır. Bəlkə də bir vaxtlar ictimai həyat və əxlaq normaları bir o qədər də bəlli olmamışdır, lakin bu günlər əxlaq normaları insanların həyatına o qədər böyük təsir göstərmişdir ki, heç bir şəkk və şübhəyə yer qoymamışdır. Digər tərəfdən də insana dəyər verən onun yiyələndiyi yüksək əxlaqi və insani xüsusiyyətləridir. Məhz bunun sayəsində ona insan adı verilir, əks təqdirdə heyvanla onun arasında heç bir fərq olmayır.
Hər bir şəxsin insani dəyərlərini, onun əxlaqi səciyyələrində axtarmaq lazımdır və bunu da unutmamaq lazımdır ki, insan yüksək