yaradandır, səbəblərin səbəbkarıdır və Onun varlığının əvvəli yoxdur.

Bu günə qədər kəlam alimləri səbəblərin belə zəncir şəklində davam edib gedə bilməyəcəyini müəyyən üsullarla izah edərək Müsəbbibül-Əsbab olan Allahın varlığını isbat etməyə çalışmışlar. Onların bu mövzuda irəli sürdüyü fikirlərin xülasəsini bir-iki misalla izah etməyi faydalı hesab edirik. Kəlam alimlərinə görə, səbəblərin zəncir şəklində davam edib getdiyini düşünmək o səbəblərin mahiyyətini bilməmək və Yaradanı dərk etməməkdən qaynaqlanır. Bəli, əşyanın sonsuzdan bəri davam edən müəyyən səbəblər zəncirindən ibarət olduğunu ehtimal etmək doğru deyildir. Belə bir şeyi mümkün görmək açıq-aydın aldanmaqdır. Məsələn, deyək ki, yer üzündə bitkilərin cücərməsi hava, su və günəşdən asılıdır, hava, su və günəş də oksigen, hidrogen, karbon, azot və s. kimi bəzi maddə hissəciklərindən, bu maddə hissəcikləri də daha kiçiklərdən və onlar da onlardan kiçiklərdən ibarətdir. Bunun beləcə uzanıb getməsini güman etmək və əşyanın bu yolla izah ediləcəyinə inanmaq bir aldanış və xətadır. Üstəlik də, onların qarşısına antimaddə, antiatomlar çıxır və metafizika fizikaya qələbə çalırsa və bundan əlavə, bütün ilk və son səbəblər fövqəladə dərəcədə ahənglə və bir qanun, bir məmur, bir işçi kimi hərəkət edirsə, bu zaman çıxılmaz vəziyyət yaranır.

Bəli, «Bu bundan, o ondan, o da bundan... « demək, hər hansı bir məsələni həll etmək deyil, əksinə, hər şeyi çıxılmaz vəziyyətə salmaqdır. Çünki belə bir məsələni mümkün hesab etmək «Yumurta toyuqdan, toyuq yumurtadan...» düşüncəsinin həmişəlik davam edəcəyinə ehtimal vermə kimi bir həzəyana bənzəyir. Bu toyuq və ya yumurtanı Qüdrəti Sonsuz olan Əzəli bir Zatın əsəri hesab edəcəyimiz ana qədər iddialar həmişə istinadsız olacaqdır. Əksinə, bunlar varlığı özündən olan Uca Yaradana istinad edilincə, məsələ öz-özünə aydınlaşır. Bundan sonra isə, yumurtanın bir hüceyrə kimi yaradılması və ya toyuğun öz nəslini davam etdirmək üçün yaradılması və yumurtanın ondan çıxması