ı məsələləri arasında heç bir fərq olmayacaq.

Bunu belə qəbul etməyib, “o ondan, o da ondan..” deməklə bir məsələni aydınlaşdırmaq mümkün deyil, əksinə hər sual cavabında bir neçə sual doğur. Məsələn, yağış buludla, bulud müsbət-mənfi hissəciklərlə, onlar buxarlanma ilə, o da suların mövcudluğu ilə və nəhayət, suyu əmələ gətirən ünsürlərlə... Beləcə səbəblər zənciri, bəlkə də, bir neçə addımdan sonra dayanar; Amma insan onun dayandığı yerdə yenə «belə də ola bilər, elə də» deyib özünü fərziyyələrin qoynunda hiss edər və bununla qane olmağa çalışar. Bu isə, hikmət əlinin fövqəladə nizam, ahəng çərçivəsində və bir-biri ilə münasibətdə yaratdığı bütün varlığı uşaq həzəyanları ilə izah etməyə çalışmaqla yanaşı, elmlərin üfüqünü və hədəfini qaraltmaq deməkdir. Halbuki, hər bir nəticə üçün mütləq məntiqli və ağlabatan bir səbəbə ehtiyac vardır. Məntiqsiz və ağlabatmaz səbəblərin uzanıb getməsini, bu uzanmanın bir “kəraməti” sayəsində məntiqli hala gələcəyini düşünmək qeyri-mümkünü mümkün görmə həzəyanından başqa bir şey deyildir.

İndi isə bu məqamı bir misalla izah etməyə çalışaq. Məsələn, mən arxa ayaqları olmayan bir stulda oturmuşam. Stul aşmasın deyə onu başqa bir stula söykəyirlər, onu da digər stula... beləcə davam edə-edə gedir. Bu hal zaman və məkanlara sığmayan rəqəmlərlə uzanıb getsə də, heç olmasa ən axırda arxa ayaqlı və yerə normal təmas edən bir şeyə söykənməlidir. Yoxsa məsələnin zəncirvari şəkildə uzadılması stula arxa ayaq ola bilməz.

Başqa bir nümunə: məsələn, bir «sıfır» rəqəmi təsəvvür edək. Bu sıfırın solunda bir rəqəm olmadan yanına istənilən qədər mücərrəd sıfır düzsək də, heç bir dəyər əldə etməyəcək, «sıfır» elə «sıfır» olaraq qalacaq. Trilyonlarla sıfır bir-birinin arxasınca sıralansa da, qiyməti yenə də «sıfır» olacaq. Amma elə ki, onun soluna bir rəqəm qoyulur, o zaman həmin sıfır solundakı rəqəmdən asılı olaraq dəyər kəsb edir. Yəni: bir şeyin müstəqil varlığı yoxdursa və öz-özünə mövcud (qaim) ola bilmirsə, özü kimi möhtacların