ona varlıq bəxş etməsi və onun yaranmasında bir əsas, bünövrə olması mümkün deyil. Həmişə eyni şeyə möhtac və eyni məsələ qarşısında aciz olanların bir yerə toplanması sadəcə ehtiyacı və acizliyi artırır. Qaldı ki, məsələn, fərz edək ki, səbəblər yaradılışa müdaxilə edir. O zaman fizikanın sarsılmaz qanunlarından birinə görə, səbəblə nəticə arasında məntiqi və məqbul əlaqənin olması şərtdır. Buna görə də, məsələn, yer kürəsinin həyat üçün əlverişli hala gəlməsindən tutmuş ta insanın düşünən varlıq olmasına qədər – hər şeyə bir səbəb tapmaq, həm də məntiqi, uyğun, məqbul və həmin nəticəni verə bilən bir səbəb tapmaq lazım gəlir.

Halbuki, Yer kürəsinin hazırkı vəziyyətindən, yəni sürəti, günəşlə məsafəsi, atmosfer təbəqəsi, dövr etmə periodu, hikmətli mailliyi; atmosferi təşkil edən hər bir qazın əhəmiyyətliliyi və s. kimi xüsusiyyətlərdən tutmuş onun torpaq və bitki örtüyünə, dənizlərə və onlarda hökm edən sirli qanunlara, küləklər və onların yerinə yetirdiyi vəzifələrə qədər minlərlə, yüz minlərlə hadisə elə bir ahəng içində baş verir ki, bütün bunları kar və kor səbəblərə, sərsəri təsadüflərə həvalə etmək ağlın özünü inkar və ifşa etməsi deməkdir.

Bu məsələdə kəlam alimləri “dövr və təsəlsül” metodu ilə bütün səbəbləri təcrid edəndən sonra, bütün yaradılışı Müsəbbibül Əsbab olan Allaha həvalə edib, ardınca da hər şeyi «mümkinül-vücud» (yaradıla bilən) hesab etmiş, bütün səbəblərin istinadgahı olan Zata «Vacibül-Vücud» (varlığı mütləq vacib olan, olmaması mümkün olmayan, var olması üçün başqa bir şeyə möhtac olmayan) deyərək Tövhidə mənfəzlər açmışlar. Amma onların əldə etdiyi nəticəni daha rahat və asan yolla əldə etmək də mümkündür. Bəli, O İlahi möhürün, əlamətlərin Uca Yaradanın hər əsərində olması Onun varlığına bir deyil, minlərlə dəlildir. Elmlərin kainat sirlərinə işıq salmağa başladığı dövrümüzdə hər elm sahəsi öz dili ilə Onun varlığını elan edir və Onun mövcudiyyətini hayqırır.

Bu barədə bir çoxlarının qiymətli əsərləri ilə kifayətlənib