b mövzuya qayıdıram.

Bəli, Allahdan qeyri hər şey sonradan var olmuşdur. Var edən isə Allahdır. Allah Allah olduğu üçün yaradılmamışdır. Bütün yaradılanlar məxluq və möhtacdır. O isə, varlığı özündən olan və heç kimə möhtac olmayan Ğaniyyi-aləl-itlaqdır(Mütəq mənada ehtiyacsız). Hər şey Ona istinad etməkdə, bütün qaranlıqlar, izahsız görünən şeylər Onunla aydınlığa qovuşmaqdadır. Var edən O, varlığı davam etdirən O, verən O, alan O və məqsədə çatdıran da Odur. Ondan o yana bir şey yoxdur ki, Ona da bir səbəb axtarılsın!..

Bunu da yenə bir-iki bəsit örnəklə izah etməyə çalışaq: Məsələn, bədənimi ayaqlarım aparır, ayaqlarımı da yer. Artıq belə məntiqli və məqbul bir aparan, daşıyan tapandan sonra yeni səbəblər axtarmağa heç bir lüzum yoxdur. Həm də, məsələn, deyək ki, qatarın sonuncu vaqonunu önündəki hərəkət etdirir; onu da qabağındakı, onu da başqası, nəhayət, gəlib lokomotivə çatır. Bu yerdə lokomotivin özünəxas gücü, qüvvəti, qabiliyyəti, quruluşu və iş prinsipinə baxıb onun haqda «öz-özünə hərəkət edir» deyirik. Bu örnəklər Allahın yaratdığı əşyalardandır. Və ağlı aldanmış insanların yeni-yeni səbəblər uyduraraq lokomotivi dəyişdirməsi mümkündür. Daim lokomotiv dəyişdirsələr də ilişib qaldıqları nöqtəyə «Bu səbəblərin sonu» deyib sifətlərinə çırpacağıq.

Burada ağlı bulandıran digər bir məsələ də məhdud düşünən insanın «əzəl» məfhumunu qavraya bilməyib maddəni əzəli sanması, daha sonra da rəqəmlərə sığmayan bir keçmişdə mümkün görünməyən bəzi şeylərin olmasını ehtimal etməsidir.

Bir dəfəlik başa düşməliyik ki, «əzəl» zamanın sonu deyil, bir zamansızlıqdır, riyaziyyatdakı mənfi sonsuzluq kimi bir anlayışdır. Bütün trilyonlarla illik zaman əzəllə müqayisədə zərrəyə dəyməz. Halbuki, “səbəblər silsiləsində əsas olan maddənin bir başlanğıcı olmalıdır” məsələsi bu gün, demək olar, hər kəsə məlumdur və qəbul edilir. Elektronların hərəkəti, nüvə fizikasının sirləri, fasiləsiz radiasiya yayan günəşdə sirli proseslər və termodinamika qanununun kainat