qumara şəhvət və s.) sürükləyir. Kamil insan eşq və elm yolu ilə bunu dərk edir və nəfsi öz içində boğub öldürür. Allah mələk xislətli belə insanı mükafatlandıraraq qəlbini nurlandırır. Bu hal “bəqa-billah” məqamı adlanır. Yəni, aşiq həsrətdən qurtarıb məşuquna qovuşur. Bu isə haqla Haqq olmaq, yaxud ənəlhəq məqamıdır.

Buldu Nəsimi çün səni neyçün “ənəlhəq” deməsin,
Ey bu sözə münkir olan dövləti darın yox imiş.

Və ya:

Canda ki eşq olmadı, dildə xəbər nə faidə,
Gözdə ki, görmək olmadı, nuru xəbər nə faidə.

5) İnsan amili. İnsan amili təsəvvüfdə vacib şərtlərdəndir. Çünki bu fəlsəfəni dərk edib, daşıyıcısı ola biləcək yeganə varlıq insandır;

Mənsur kimi guşə gələr, söylər “ənəlhəq”,
Ol aşiqi sadiq ki, bu meyxanəyə uğrar.

Qurani-Kərimdə insanın küntə-kənzin (Allah adlanan gizli xəzinənin) dərki üçün yaradıldığı bildirilir. Çünki şüur, idrak ancaq insana məxsusdur.

6) Əxlaq göstəriciləri. Bu da vacib şərtlərdəndir. Çünki, eşq yolunu tutan aşiq saf, mələk xislətli olmaqla məşuquna (Allaha) layiq olduğunu sübut etməlidir ki, Allah da onun qəlbini nurlandırsın. “Nur” surəsinin 35-ci ayəsində oxuyuruq: “Allah göylərin və yerin nurudur. O, nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini öz nuruna qovuşdurur”.

Təriqi həqqi biləndir verən malın yağmayə,
Təraş olub nəməd geyən dolaşmadı bu sevdayə.

Haqqın yolunu bilənlər mal həvəsində olmaz, onu talana buraxarlar, yəni paylayarlar, hamıyla bölüşərlər. Malı əlindən çıxdıqdan (müflisləşmə, oğurlanma, yanma, talanma və s.) sonra sufiyə məxsus əba geyməklə ilahi eşq yolunu tutmaq mümkün deyil, - deyilir bu