Əvvəlki illərdə Çinin uyğur türklərinə qarşı basqısı dünya ictimaiyyətinin diqqətini cəlb etməsə də, indi vəziyyət kökündən dəyişib.

Soyuq müharibənin bitməsi, Sovet İttifaqının və Yuqoslaviyanın dağılmasından sonra Çinin ölkədəki azlıqlara qarşı basqıcı siyasəti daha da gücləndi. Çin kommunist partiyası özünün “üç şər qüvvə” konsepsiyasını həyata keçirərkən, separatizm, terrorçuluq və fundamentalizmi nəzərdə tuturdu. Çinin Sincan Muxtar Bölgəsində yaşayan uyğurlara qarşı siyasəti daha çox kimlik ideologiyası üzərindən oxunmalıdır.

Çin rejimi təkcə uyğurlara qarşı deyil, eyni zamanda Tibet və daxili Monqolustandakı azlıqlara qarşı da sistematik basqı siyasəti həyata keçirir. Çinin hazırda 1,4 milyard əhalisi var. Bunun da təxminən 92%-ni xan irqindən ibarət olan çinlilər, yerdə qalan 8%-ni isə 55 fərqli etnik qrup təşkil edir.

Çin rəsmi statistikasında uyğurların sayı 9,5 milyon göstərilib. Lakin həqiqi rəqəmin 15 milyon olduğu deyilir. Uyğurların kompakt yaşadığı Sincan-Uyğur Muxtar Bölgəsi 1,65 milyon kv.km ərazini əhatə edir və Çinin ən böyük neft-qaz yataqları bu ərazidə yerləşir. Bundan əlavə, Sincan bölgəsi tarixi ipək yolunun keçdiyi qovşaqdadır. Ötən əsrin 50-ci illərində aparılmış siyahıalmaya görə, uyğurlar bölgə əhalisinin 75%-ni təşkil edirdilər. Xan çinlilər isə cəmi 6% idilər. Mao Tszedunun apardığı demoqrafik dəyişikliklərin nəticəsində, bölgədə uyğurların sayı 46%-ə qədər gerilədi. İndi bölgədə xan çinlilərin sayı az qala uyğurlarla eynidir. Uyğurlar imkan tapdıqca, Sincan bölgəsini kütləvi şəkildə tərk edirlər. Dediyim kimi, Çin höküməti bölgəni tamamilə uyğurlarlardan təmizləmək üçün sistemli assimlyasiya və demoqrafik dəyişikliklərə gedir.

Qeyd edim ki, uyğurlar indiyəcən iki dəfə müstəqillik qazanıblar.

Uyğurlar 1933-34-cü illərdə Şərqi Türküstan İslam Respublikası yaratdılar. Bundan başqa, 1944-49-cu illərdə də Sovet İttifaqının köməyi ilə Şərqi Türküstan Respublikası yaratdılar. Lakin hər iki cəhddə də Çin bölgəni işğal edərək