yaşamış yəhudi dininə məxsus Xasta İbn Şahrudun Xəzər xaqanı İosifə məktubudur. Bu məktub təsadüf nəticəsində tapılıb. Sonradan Kopkalçov tərəfindən tərcümə edilən həmin kitab, qarpız satan bir kişinin arabasından tapılmışdı. Bu mənbə əsasında İosif ona göndərilən suallara bir-bir cavab verir və bununla da nəinki xəzərlərin soy kökünü araşdırmaq mümkün olur, eyni zamanda onların qonşu xalqlarla olan münasibətləri də aydınlaşır. Məsələn fransız tarixçilərinin əksəriyyəti məhz həmin o məktuba əsaslanaraq, belə qeyd edirlər ki, yəni İosifin özünün qeyd elədiyi kimi, biz Ərməniyyədən çıxmış bir xalqıq. Tamaşaçılar Ərməniyyə ilə Hayastan sözünü qarışdırmasınlar. Ərməniyyə tamamilə başqa məfhumdur, Hayastan isə başqa. Söhbət tarixi Ərməniyyə vilayətindən gedir. İosif mənbədə qeyd edir ki, biz Toqormanın övladlarıyıq. Toqormadan törəyən o biri xalqlar arasında albanların adlarını çəkə bilərik. Hətta kartfellər də öz soy kitablarında Toqormadan törədiklərini qeyd edirlər. Və ərmənilərin özləri də. Yenə deyirəm söhbət haylardan getmir. Gürcü qaynaqları bunu birbaşa təsdiq edir. Düzdür, sonradan deyirlər ki, xəzərlər məhz elə skitlərdir. Burada da təbii ki, bu qanunauyğunluq var. Çünki skitlərin, kimmerlərin özlərinin də türk mənşəli olmaları heç bir şübhə doğurmur.

Linqvistik tədqiqatlar nəticəsində məlum olur ki, xəzərlərin dili, bugünkü türk dillərinin qərb qoluna aiddir. Oğuz və qıpçaqlar da türk dillərinin qərb qoluna aid olunurlar. Oğuz-qıpçaq dilindən qalmış abidələrin çoxunda xəzər kəlmələrini tapmaq mümkündür. Məsələn böyük tarixçilərdən Danlab, Arto Monaf təsdiq edirlər ki, xəzərlər türk dilinin qərb qolunda danışıblar.

Xəzər-bulqar savaşları: şimala və Dunaya doğru türk köçü

Xəzərlərin xaqanlıq olaraq tarix səhnəsinə çıxmaları daha çox 634-cü il götürülür. Ancaq qeyd eləmək lazımdır ki, Göytürk xaqanlığının Qərb ucunu təşkil edən xalqlar içərisində barsinlər, suvarlar, bulqarlar və xəzərlər vardı. Göytürk xaqanlığının Qərb qanadı məhz bu tayfaların