ə rastlaşırıq. Əslində xəzərlərin böyük bir qismi qədim türk inanclarına tapınırdılar. Sonrakı mərhələdə xəzərlər cənubdan islam dininin təsirinə məruz qalır. Xəzərlərin Sasanilərdən başqa ən ağır savaş apardıqları dövlətlərdən biri ərəb xilafəti olub. Xəzərlərlə ərəb xilafəti arasında üç dəfə böyük savaş olub. Onların böyük qismində, məsələn 643 və 653-cü il Bələncər döyüşlərində xəzərlər qələbə çalırlar. 730-cu ildə xəzərlərin orduları Mosula və indiki Türkiyənin şərq vilayətlərinə qədər gedib çıxmışdılar. Sonrakı mərhələdə isə Məhəmməd ibn Mərvanın vaxtında dünya tarixində çirkli müharibə başlayır. Bəzən palçıqlı müharibə deyilən müharibədə iki tərəfdən hərəkət edən xilafət orduları Xəzər xaqanlığının paytaxtını ələ keçirdilər və Xəzər xaqanını məcbur edirlər ki, sən islam dinini qəbul etməlisən. Bu zaman xəzərlərin digər qonşusu Bizansda xristianlıq mövcud idi. Belə bir vaxtda təbii ki, xəzərlər başqa bir dünyəvi din seçmək məcburiyyətində idi. Üç dünyəvi din var: musəvilik, isəvilik və islam. Xəzərlər də özlərini müsəlman ərəblərdən və xristian slavyanlardan fərqləndirmək üçün musəviliyi qəbul etdilər. Bu konfessional dini yəhudiliklə, etnik yəhudiliklə qarışdırmaq düzgün deyil. Çünki sonrakı dövrlərdə hətta xəzərlərin dini kitabları belə 17-18-ci əsrə qədər ivrit və idiş dillərində yazılmamışdı. Daha çox qədim türk dillərində yazılmışdı.

Xəzərlərin varisləri - Şimali Qafqazın türk xalqları, Həştərxan türkləri, karaimlər, kırımçaklar

Xəzərlərin böyük qisminin musəvi olması barədə fikir də yanlışdır. Niyə? Çünki xəzərlərin böyük bir qismi islam dinini qəbul etmişdi. Yenə xronikalarda göstərilir ki, özü mənşəcə xəzər türkü olan Buğa Əl-Kəbir xilafətin ən görkəmli sərkərdələrindən idi. Məsələn "Kartli Çxovreba"da deyirlir ki, böyük Buğa Dərbənd qapılarını açdı və Qafqazın o tərəfindən - təbii ki, Şimali Qafqaz nəzərdə tutulur - minlərlə xəzər ailəsi Şəmkir və Dımanisdə yerləşdirdi. Xəzərlərin müsəlman varislərinin digər bir qismi hazırda Orta Asiyada