4 əsrlik dövlətə malik olan türklər - XƏZƏRLƏR

Xəzərlər kimdir - gəzərlər, xəz dərili kişilər, minlik qoşunla gələnlər, yoxsa ağaçərilər?

Xəzər etnonimi hələ də tarixdə yekdil fikir yoxdur. Tarixçilərin bir qismi, eləcə də etimoloqlar belə hesab edirlər ki, "Xəzər" sözü türk dillərində "gəzər" formasında işlənib, bu isə azad gəzən, hər hansı bir məhdudiyyət olmadan istədiyi yerə gedən insanlara deyilir. Başqa bir fərziyyə isə mənim keçmiş müəllimim olmuş Aleksandr Qamlonun nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəyə görə, "Xəzər" sözü əslində xəz geyinmiş kişilər mənasını verir. Hətta "Xəzər" etnonimini fars dilindən izah edənlər də var. Bu iddianın müəllifləri deyirlər ki, "Xəzər", "hazar" yəni, minlik qoşunla gələn deməkdir. İstənilən halda əgər biz xəzərlərin soykökünü verməli olsaq, təbii ki, bunu daha çox ağaçərlərlə bağlamaq ehtimalı üzərində dayanmalıyıq. Ağaçərlərin etimologiyasına gəldikdə, onları "lesnie lyudi", "ağac adamları", "ağac ərləri" deyə izah edirlər. Bundan başqa "Ağaçəri" "ordunun önündə gedən" mənasında da izah olunur. Təbii ki, "Xəzər" sözünün "ağaçəri"dən törəməsi faktı daha güclüdür. Niyə? Çünki ağaçərilərin etnogenizi ilə xəzərlərin etnogenezi demək olar ki, üst-üstə düşür.

Ərməniyyədən çıxan, Toqormanın övladları olan türkdilli xalq - XƏZƏRLƏR

Xəzərləri türk xalqlarından ayırıb, ayrıca bir etnos kimi təqdim etmək kökündən yanlışdır. İstər-istəməz burada biz yenə də dəfələrlə APA TV-nin "Səsli tarix" verilişində səsləndirdiyimiz fikrə bir daha qayıtmaq istəyirik - bədnam Altay nəzəriyyəsi məhz Türk xalqlarının etnogenezinin, onların soykökünün öyrənilməsinə çox böyük əngəl törədib. Niyə? Çünki xəzərlərin adları Avropa mənbələrində əgər aqafis şəklində çəkilirsə, miladdan öncə 7-ci əsrdə gürcü və pəhləvi mənbələrində dəfələrlə "Xəzər" formasında çəkilirsə, o zaman bir daha görürük ki, Altay nəzəriyyəsi dediyimiz nəzəriyyə kökündən yanlışdır. Məsələn, xəzərlərin özlərinin tarixi ilə bağlı ən gözəl mənbələrdən biri Kordova xilafətində