n ibarət idi. Evlərin ornamentində heç bir bər-bəzək olmurdu və məişət həyatı maraqsızlığı ilə adamı boğurdu. Türkistan camaatının indiki mədəni zövqü hələ formalaşmamışdı. Musiqidən başqa əhali heç bir mədəni dəyərə həvəs göstərmirdi. Xalq sənətkarlığın və istehsalatın heç bir sahəsində püxtələşməmişdi, bircə böyük şəhərlərdə yaşayanlar alverdə pərgarlaşmışdılar. Əqli nailiyyətlər aşağı səviyyədə idi. Ən dünyagörmüş insanlar səfil kökündə gəzib dolaşan dərvişlər sayılırdı. Fəlsəfə elmi, sosial proqress, insan hüquqları barədə anlayış belə yox idi. İctimai həyat anlayışı əzəldən olmamışdı. Xalqın fiziki, mənəvi və əqli inkişafı üçün heç bir strateji addım atılmırdı. Hətta ən savadlı ziyalılar belə Budda və İslamın sönük doqmatikasından başqa heç bir təsəvvürə malik deyildilər. Ortastatistik türklə hansısa mövzuda normal mükalimə aparmaq mümkin deyildi. Elm və təhsilli adamlar ərəb hərflərini tanıyan adamlar sayılırdılar. Təhsil sistemi yox dərəcəsində idi; məscidlərin nəzdində olan azsaylı məktəblərdə ərəb hərfləri və Quranın əzbərlənməsindən başqa heç nə öyrədilmirdi. Bu məktəblərdə dərs proqramı, xüsusi sinif sistemi yox idi. Tədris keçirilənlərin mənasının başa düşülməsi üzərində yox, mexaniki əzbərlənməsi üzərində qurulmuşdu. Odur ki burda oxuyan şagirdlər sönük savad alırdılar. Belə məktəbərin oturuşmuş və dayanıqlı material bazası da yox idi; müəllimlərin requlyar maaş almaması bir sıra problemlərə yol açırdı. Məktəblər tez-tez şagird çatışmazlığına, ya da mollanın özünə sərfəli iş tapmasına görə bağlanırdı. Məktəblər müsəlman ümmətinin tələblərinə uyğun dar təhsil verirdi, müasir elmin əsas sahələrinə yaxın da düşmürdü. Hətta böyük mədrəsələrdəki belə təhsil səthi xarakter daşıyırdı. Bu məktəblərə nəsə yenilik gətirmək cəhdləri də etirazla qarşılanırdı. Savadlılıq səviyyəsi haqda onu demək olar ki, əhalisi təxminən 50 min nəfər olan Ağsu şəhərindəki yeganə mədrəsədə cəmi 150 uşaq təhsil alırdı. Nəinki kitab dükanları vardı, hətta evlərdə belə bircə dənə də