ildə onların xüsusi çəkisi 90%-ə bərabər idi. 1859-cu ildə Dərbənd şəhərində 13470 nəfər, 1893-cü ildə 15265 nəfər, 1897-ci ildə isə 14649 nəfər əhali yaşayırdı. 1897-ci ildə Azərbaycan türklərinin xüsusi çəkisi 66,7% (cəmi 9767 nəfər) təşkil edirdi.


XIX əsrin sonunda Dərbənd şəhərində olan 11 məhəllədən 9-u azərbaycanlı məhəlləsi idi:


Dərbənd şəhərində olan məhəllələr aşağıdakılar idi:


I. Məhəllə – Cartəpə (Cahartəpə)
II. Məhəllə - Mikri - (tayfa adı)
III. Məhəllə - Bayat ucarı
IV. Məhəllə - Genküçə
V. Məhəllə - Peyinlikbaşı
VI. Məhəllə - Bazar və ya Xanküçə
VII. Məhəllə - Ortatəpə
VIII. Məhəllə - Bayatqapı
IX. Məhəllə - Carçı


1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra Dərbənd şəhəri Dağlılar Respublikasının tərkibində qaldı. 1919-cu ilin yazında Petrovsk (indiki Mahaçqala) şəhərini işğal edən Denikin ordusu cənuba doğru hərəkət etməyə başladı. Buradan sonra Dağlılar Respublikasının parlamenti və hökuməti özünü buraxmağa məcbur oldu. Azərbaycanla Sovet Rusiyası arasında bufer dövlət rolunu oynayan Dağlılar Respublikasının süqutu və denikinçilər tərəfindən Dərbəndin tutulması ingilis komandanlığının Azərbaycanda Denikin ordusu arasında qoyduğu demarkasiya xəttinin birbaşa pozulması demək idi.


1920-ci ilin aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə Sovet Rusiyasının hərbi təcavüzü nəticəsində Şimali Azərbaycan işğal edildi və bütün bunlara baxmayaraq onun tarixi və qədim şəhəri olan Dərbənd də keçmiş Çar Rusiyasın əvvəlki sərhədlərində yeni yaradılmış Sovet imperiyasının tərkibinə daxil edildi.


1941-1945-ci illər müharibəsi zamanı alman faşizminə qarşı mübarizədə çox mühüm hərbi-strateji rol oynayan Azərbaycanla ön cəbhə xətti arasında körpü rolunu Dərbənd şəhəri oynayırdı. 1942-1948-ci illərdə Dağıstan MR Partiya Komitəsinin birinci katibi işləyən Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyev müharibənin ən ağır illərində Dərbənd rayonunda yaşayan azərbaycanlılarla bərabər, Dağıstan