Şamaxının Gülüstan qalası

Tarixi abidələrimiz

Gülüstan qalası Şamaxı şəhərinin şimal-qərbində, sıldırım qayalı bir dağın zirvəsində tikilmişdir. Əngəxaran kəndinin yanında yerləşir. Vaxtilə Şirvanşahların qərargahı və hərbi istehkam məntəqəsi olmuş bu qala tarix boyu baş verən vuruşmalar və zəlzələlər nəticəsində tamamilə uçulub dağılmış, indi onun yalnız bəzi bürc, divar və binalarının xarabalıqları qalmışdır.

Qalanı şərq tərəfdən Pirdirəki dağı əhatə edir. Sıldırım qayalı bir dərə Pirdirəki dağını Gülüstan qalasının yerləşdiyi dağdan ayırır. Dağın cənub ətəyində Xınıslı kəndi, qərb tərəfində 6-7 km məsafədə Meysər dağı və Meysəri kəndi yerləşir. Gülüstan qalasında tikilmiş istehkamlar əsas etibarilə iki hissədən ibarətdir: birinci, qalanın yerləşdiyi dağın yuxarısındakı keçmiş şəhər yerini əhatə edən və qonşu Xınıslı kəndindən aydın görünən ön istehkamlardır. İkincisi isə dağın ən yüksək zirvəsində tikilən və uzaqdan kəsilmiş konusa oxşayan iç qalanın - “Narın qalanın” istehkamlarıdır.

Gülüstan qalasının tikildiyi dövr haqqında hələlik dəqiq məlumat yoxdur. Tarixi mənbələrdə ərəb istilası dövründə Şirvanda yaşayan əhalinin dağlara çəkilib, müqavimət göstərmələri haqqında məlumatlara təsadüf olunsa da, Gülüstan qalasının adına rast gəlinmir. Bu barədə XII əsrin əvvəllərindən başlayaraq aydın məlumat var. Məsələn, 1123-cü ildə Səlcuq Sultan Mahmud (1118-1131) Şamaxını tutan zaman gürcü çarı David (1089-1125) Sultan Mahmudun yazdığı hədələyici məktuba cavab olaraq böyük ordu ilə Şamaxıya hücum edir, çar David birinci növbədə “Şirvanşahın iqamətgahı olan Gülüstan qalasını” ələ keçirir.

Bu dövrdə Gülüstan qalasının əzəmətli və mükəmməl bir qala olması Xaqaninin (1120-1199) əsərlərində də öz əksini tapmışdır. Qala monqol istilası dövründə də alınmaz bir yer olmuşdur.

Mənbələrin verdiyi məlumata görə, “Monqollar Şamaxını mühasirə etdikləri dövrdə Şirvanşah alınmaz qalalarının birində gizlənmişdir”. Monqolların bu dövrdə Şirvanşaha sülh təklif etmələri