Cavad xan (1749-1786)
Gəncə xanı

Cavad xan 1786-cı ildə Gəncə xanlığında hakimiyyətə gəlmişdi. Onun hakimiyyəti dövründə xanlığın mövqeyi xeyli möhkəmləndirildi. P.Q. Butkovun yazdığına görə, Cavad xanın Gəncədə hakimiyyət başına gəlməsində Kartli-Kaxeti çarı II İraklinin yaxından iştirakı olmuşdur. Lakin, gürcü mənbələrinə əsaslanan Ş.Həmidova bu fikrin əsassız olduğunu göstərir. Tədqiqatçı II İraklinin öz əli ilə yazdığı məktubundan belə bir iqtibas verir: “İbrahim xan bizim istəmədiyimiz Cavad xan Ziyadoğlunu Gəncəyə xan təyin etdi”. Cavad xan hakimiyyət başına gəldikdən sonra müstəqil siyasət yeritməyə cəhd etmiş və 1795-ci ildən Kartli-Kaxeti çarlığına xərac verməkdən imtina etmişdi. Ağa Məhəmməd şahın 1795-ci il Azərbaycana yürüşündə Cavad xan onun tərəfində çıxış etmişdi. Görünür, bu Cavad xanın bir tərəfdən Kartli-Kaxeti çarlığı və Qarabağ xanlığının təzyiqlərinə son qoymaq arzusu ilə bağlı idisə, digər tərəfdən Ağa Məhəmməd xanla eyni soykökə bağlı olmasından irəli gəlirdi.

1796-cı ilin oktyabrında Azərbaycanda olan rus qoşunlarına kömək məqsədilə V.Zubovun sərəncamına general-mayor knyaz Sisyanovun komandası altında süvari alayı və piyada batalyonu göndərildi. V.Zubovun növbəti yürüşü Gəncə xanlığına nəzərdə tutulmuşdu. Həmin vaxt Kartli-Kaxetiya tərəfindən təcavüzə məruz qalan Gəncə xanlığına Osmanlı sultanı yardım göstərmək istəyirdi. V.Zubov yaxşı dərk edirdi ki, Qafqazda Osmanlı ilə müharibə gedərsə heç şübhəsiz, gəncəli Cavad xan osmanlıların tərəfinə keçəcəkdir. Məhz buna görə də V.Zubovun göstərişi ilə general-mayor Rimski-Korsakovun başçılığı ilə rus qoşunlarının bir hissəsi Gəncə üzərinə göndərilmişdir. Müqavimət göstərməyin heç bir mənası olmadığını duyan Cavad xan Gəncə qalasını mühasirəyə almış səkkiz min nəfərlik rus qoşununu qalaya buraxmağı məsləhət bilmişdir. Beləliklə, Gəncə xanlığı rus qoşunlarına təslim edilmişdir. Gəncəni zəbt etdikdən sonra general V.Zubov Rimski-Korsakova ehtiyatla hərəkət edərək mümkün qədər qala divarlarını