Şah I Təhmasib (1514-1576)

Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin qurucusu I Şah İsmayılın böyük oğlu və ikinci Səfəvi şahı.

Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin qurucusu I Şah İsmayılın böyük oğlu Təhmasib 22 fevral 1514-cü ildə (hicri 919-cu il, zilhiccə ayının 26-sı) İsfahan yaxınlığındakı Şahabad kəndində anadan olmuş və 14 may 1576-cı ildə (hicri 984-cü il, səfər ayının 15-i) Qəzvində vəfat etmişdir. I Təhmasib Səfəvi şahları içərisində ən uzun müddətdə - 52 il (günəş təqvimi ilə) hökmranlıq sürmüşdür. Vəfatından sonra yazılmış Səfəvi mənbələrində I Şah Təhmasibə “Xaqan-i cənnətməkan” (cənnətməkan xaqan) və “Şah-i cənnətməkan” (cənnətməkan şah) adları ilə də müraciət olunurdu.

I Şah İsmayıl 1516-ci ildə Təhmasib Mirzəni formal olaraq Xorasana hakim təyin etdi və onun lələsi Əmir xan Mosullu Türkman oldu. Taxt-tac varisi olan şahzadələrin əyalət hakimliyinə təyin edilməsi Türk sülalə ənənələrinə uyğun idi. Amerikan tarixçisi Kolin Miçel Şah İsmayılın bu qərarının dövlətin yaradılışından etibarən dövlətin mərkəzi və əyalət idarəçilik aparatında mühüm mövqeyə sahib olan Şamlı tayfasına mənsub olan əmirlərin güclənməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıdığını qeyd edir. Əmir Qiyasəddin isə şahzadəyə sədr təyin edildi.

Təhmasib Mirzə, atası I Şah İsmayılın erkən vəfatı səbəbindən 23 May 1524-cü ildə (hicri 930-cu il, rəcəb ayının 19-u) 10 yaşında ikən taxta çıxmışdı. Dövlət işləri üzərində əməli nəzarəti rumlu tayfasının rəhbəri, I Təhmasibin lələsi (atabəyi) Div Sultan ləqəbi ilə tanınmş Əli bəy ələ keçirdi. Qızılbaş tayfa əmirlərinin əlində oyuncağa çevrilən I Şah Təhmasib onların hakimiyyət, var-dövlət uğrunda qanlı mübarizəsini acizanə şəkildə müşahidə edirdi. Hakimiyyət (vəkil vəzifəsi) uğrunda Qızılbaş tayfaları (Rumlu, Ustaclı, Təkəli, Şamlı) arasında baş vermiş mübarizə nəticəsində Şah Təhmasib yalnız 1533-cü ildə (hicri 940-cı il) vəkil Hüseyn xan Şamlının edam edilməsindən sonra, iyirmi yaşında ikən dövlət idarəçiliyinə nəzarəti ələ ala