ifa edirlər. Lakin diringi rəqs musiqisinə oxşayan, ifa olunduğu muğamın şöbə və ya guşəsinin məzmununa, lad əsasına uyğun şəkildə bəstələnmiş bir musiqidir. Əsasən kiçik həcmli şöbələrin (xüsusilə də guşələrin) sonunda ifa edilən bu musiqi nümunəsi diringi kimi deyil, rəng kimi həmin şöbə və ya guşənin adını daşıyır.

Müxtəlif dövrlərdə yaşayıb-yaratmış musiqi ifaçılarımızın, xanəndə və sazəndə dəstələrinin fəaliyyətini araşdıraraq, onaların ifaçılıq təcrübəsinə əsaslanaraq deyə bilərik ki, xalq rəqslərimizdən “diringi” kimi muğam dəstgahlarında çox geniş istifadə olunmuşdur. Məsələn, “Taciri” rəqsi “Əraq rəngi” kimi, “Kəndiri” rəqs melodiyası “Mayeyi-Mahur rəngi” kimi, “Məxməri” rəqsi “Segah rəngi” kimi, “Almazı” rəqs musiqisi “Şüştər rəngi” kimi və s. ifa olunmuşdur. Bundan əvvəl “rəng”lər haqqında danışarkən “Almazı” rəqsi haqqında məlumat vermişdik. Bu rəqs musiqisinin həm “rəng”, həm də “diringi” kimi ifa olunması nə ilə bağlıdır? Əvvəla, yada salmalıyıq ki, rəng melodiyaları istər həcminə, istərsə də xarakterinə görə müxtəlif olurlar. Yəni, həm kiçik, həm də böyük həcmli rənglər ağır, orta və tez tempdə ifa olunan ritmik xüsusiyyətlərə malikdirlər. Əgər “Almazı” rəqsinin melodiyasını təhlil etsək,

onun kiçik həcmli olmasının və tez tempdə (allegro) ifa edilməsinin şahidi olarıq. Bu xüsusiyyətlər “diringi”yə xas olan ifadə üsullarından olduğu üçün rəqs həm “rəng”, həm də “diringi” sayıla bilər.

4. Muğam dəstgahlarının kompozisiya quruluşuna daxil olan sonuncu kompanent “təsnif” adlanır. Təsnif rənglərdən fərqli olaraq təkcə instrumental deyil, həm də vokal ifada səslənir. Başqa sözlə desək, təsnif – dəqiq metro-ritmə əsaslanan, əsasən bəstəkarlar tərəfindən xalq ruhunda yazılmış mahnıdır. Təsnifin musiqisi elə qurulmuşdur ki, onun tərkibində özündən sonra gələcək şöbənin istinad pərdəsi də səslənir. Xanəndə təsnifi oxuyarkən həmin pərdədən çox asanlıqla digər şöbəyə keçə bilir. Çox zaman xanəndələr onun əvəzinə müxtəlif xalq mahnılarından