a əsrlərdə Avropa mədəniyyəti Asiyadakından aşağı idi. Yalnız XV əsrdə Şərqə ziyarət edən və orada uzun
müddət yaşayan səyyah İosofat Barbaro yazır ki, Avropaya dönərkən daha mədəni mühitə düşmüşdür. Bu ilk
avropalı idi ki, Şərqdən Qərbə qayıdarkən özünü daha mədəni mühitdə hiss etmişdir. Düzdür, Rafael dü-Man
farslara bir qədər üstünlük verir, lakin bu, aşağıdakı şəkildə ifadə olunur: "əgər Şərqin bütün xalqlarını kor
saysaq, farsları birgözlü hesab etmək mümkündür".
XVII əsr mənbələrindən Evliya Çələbinin əsərini xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Evliya Çələbi ibn Dərviş
Məhəmməd Zilli (1611-82-ci illər) yaxşı təhsil almış, Sultan IV Muradın sarayında qulluq etmişdir. O, səfirlik
üzvü və xüsusi məsələlər üzrə müşavir kimi Yaxın və Orta Şərq ölkələrində olmuş, öz səyahət xatirələri
əsasında "Səyahətnamə" (10 cildlik) əsərini yazmışdır. Əsərin II cildində - 1647-ci ildə Azərbaycanda olarkən
ölkənin mədəni, iqtisadi həyatına aid gördüklərini təsvir etmişdir. Çələbi 1647 ci ildə səfərdə olduğu dövrün
şəhər və kəndlərindən ətraflı bəhs etmişdir. E. Çələbi o dövrdə Bakının iqtisadiyyatına, sosial həyatına, siyasi
hadisələrinə dair məlumat verir, Abşeronda çıxarılan neftin müxtəlif növlərindən, becərilən kənd təsərrüfatı
bitkilərindən, oranın satışından, ixracat mallarından ətraflı danışır, şəhərin qala divarlar;nı və zahiri görünüşünü
təsvir edir.
Evliya Çələbi "Səyahətnamə" adlı əsərində Bakının qala divarlarında 70 yarımdairəvi bürc, 600-dən artıq
mazğal olduğunu xəbər verir. Müəllifin məlumatına görə, divarlar qaya üstündə tikilmişdir. Yeri gəlmişkən
qeyd etməliyik ki, qala divarının qaya üstündə tikildiyini aparılan arxeoloji qazıntılar da təsdiq etmişdir.
E. Çələbinin əsərində bakılılar haqqında dəyərli etnoqrafik xarakterli məlumatlara da rast gəlinir.
Fransız yazıçısı Aleksandr Düma 1858-59-cu illər ərzində Qafqaz-da, eləcə də Azərbaycanda olmuşdu.
Onun "Qafqaz səfəri" adlı əsasən etnoqrafik səpkidə yazdığı əsəri 1861-ci ildə