ə böyüyüb gözəlləşən Sumqayıt şəhərinin Adı “Sum qayıt” əfsanəsi ilə
bağlıdır. Əfsanəyə görə, günlərin bir günü uzaq ellərdən gələn dəvə karvanı bu yerdən keçir. Onların su ehtiyatı
qurtarır, susuzluğa davam gətirə bilməyən karvan sahibləri arasında bir-birini dərin məhəbbətlə sevən Sum və
Ceyran adlı iki gənc də var idi. Bir tərəfdən susuzluq, bir tərəfdən isə qızmar günəş altında, qumlu səhrada
yerimək, Ceyranı lap taqətdən salmışdır. Sevgilisinin susuzluğa dözə bilmədiyini görən Sum Ceyrana deyir:
- Sən burada məni gözlə, ya ölərəm, ya da sənə su taparam!
Sum karvandan aralanıb gedir. Lakin sevgilisinin fəlakətlə qarşılacağını hiss edən Ceyran onun ardınca
qışqırır:
- Sum, qayıt! Sum, qayıt! Sum, qayıt!
Etnoqraf alim A. Hüseyzadənin tədqiqatlarından, onun “Abşeron yarımadasının etnik toponimiyaları
haqqında:
Corat, Saray, Sumqayıt” - məqaləsindən aydın olur ki, hələ bu adda şəhər yaranmamışdan əvvəl, Abşeronda
Sumqayıt adında 4 müxtəlif xüsusiyyətli coğrafi obyektlər məlum idi: Əhali yaşayan məntəqə, çay, mayak,
dəmiryol stansiyası. Başlanğıcını Qafqaz sıra dağlarının cənub yamaclarından götürmüş 3 çay – Gözlüçay,
Çikilçay və Əngilənçayın axını Abşeron yarımadasında yeganə şirin su mənbəyi olan Sumqayıt çayı əmələ
gətirmişdir.
Ədəbiyyatda Sumqayıt toponomiyanın aşağıdakı variantları məlumdur: Sumqayıt, Suqayt, Sumqay,
Sunqayıt, Sukkait.
XIX əsrin 40-cı illərində rus səyyahı İ. Beryözin xalq etnologiyasının toponimiyalarına əsaslanaraq, özünün
yol qeydlərində qeyd etmişdir: “Sumqayıtın yaxınlığında çay axır, Sumqayıt və ya Suqayıt çayı.”
Orta əsrlərdə isə burada, lap dənizin kənarında böyük ticarət yolu uzanırdı. O dövrün səyyahları bizə
Sumqayıt çayının hər iki tərəfində yerləşmiş iki karvan sarayının təsvirini vermişlər. Karvan sarayları XVI -
XVII əsrlərə aid ediliblər. Respublikamızda məşhur olan alim B. A. Paxomovun fikrincə isə onları lap uzaq
dövrə də aid etmək olar.
Tarixi mənbələrdə ilk dəfə Sumqayıtın adı ingilis