əhəmiyyətli, 61-i respublika əhəmiyyətli, 31-i yerli
əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələridir.
Qədim Qəbələ şəhəri e. ə. IV əsrdən b. e. V əsrinədək (900 il) Azərbaycanın, - Qafqaz Albaniyasının, -
birinci paytaxtı olmuşdur.
Qədim Qəbələ haqqında yunan, Roma, ərəb, fars, türk, erməni, gürcü mənbələrində məlumat vardır. Roma
müəllifi Böyük Plini (I əsr) Qəbələni Kabalaka, yunan coğrafiyaşünası Ptolemey (II əsr) Xabala, ərəb
tarixçilərindən Balazuri (IX əsr) Xəzər adlandırmışlar.
1959-cu ildən müntəzəm qazıntı aparan Qəbələ arxeoloji ekspedisiyası şəhərin daha qədim və böyük
hissəsini aşkara çıxardı və buranın e. ə. IV - b. e. I əsrlərinə aid olduğunu müəyyənləşdirdi.
Arxeoloji tədqiqatlar zamanı Qəbələ ərazisində böyük tikililərin qalıqları, qala bürcləri, ocaq və təndir
qalıqları, müxtəlif dövrlərə aid gil qabları, tunc, gümüş, qızıl, sədəf və sümükdən bəzək əşyaları, şüşə məmulatı,
tikinti materialları, kərpic döşəmələr, şəhəri bulaq suyu ilə təchiz etmək üçün istifadə olunmuş tünglər və s.
aşkar edilmişdir.
Qədim Qəbələdən tapılmış arxeoloji materialların dörd minə qədəri Qəbələ rayon Tarix-Diyarşünaslıq
Muzeyində mühafizə, tədqiq və nümayiş etdirilir.
Rayonun Həzrə kəndində, meşə içərisindəki sahəsi 3,5 hektara yaxın, orta əsr qəbiristanında tariximiz üçün
çox maraqlı olan abidələr qalmaqdadır. Bu abidələr Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinə aid türbələrdən və
sənduqələrdən ibarətdir. Türbələrin portallarında və sənduqələrin üzərində nəfis işlənmiş kitabələr həkk
olunmuşdur. Qəbiristanda dörd türbə vardır:
1. Şeyx Bədrəddin türbəsi (1446-cı il);
2. Şeyx Məhəmməd türbəsi (XV əsr);
3. Şeyx Mənsur türbəsi (XVI əsr);
4. Türbə (XVI əsr).
Qəbiristandakı sənduqələr də diqqəti cəlb edir. Həkkak və xəttatlar ərəb əlifbasının xüsusiyyətlərindən
istifadə edərək sənduqə və başdaşlarına vurduqları naxışlarla yanaşı abidələrin bəzəyində haşiyə, qaytan və
cürbəcür xalçalar şəklində kitabə motivləri də işlənmişdir.
Müasir Qəbələ