mutasiyalar, genetik sistemdə baş verən dəyişikliklərin nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Telomer nəzəriyyəsi
1961-ci ildə Amerikalı gerontoloq L. Heyflik hüceyrələrin bölünməsinin öyrənilməsi sahəsinə yenilik gətirir. Təcrübələr əsnasında Heyflik belə bir nəticəyə gəlir ki, fibroblastlar (kollagen sintezinə cavabdehlik daşıyan birləşdirici toxuma hüceyrələri) laboratoriya şəriatində 50 dəfədən çox olmamaqla bölünə bilər. Bu yenilik müəllifin şərəfinə «Heyflik həddi» adlandırılır. O zamanlar bu fikrin elmi izahı təklif olunmamışdı.

10 ildən sonra, 1971-ci ildə sovet biokimyaçısı A.M.Olovnikov bildirir ki, «Heyflik həddini» xromosomların ucları- telomerlərin hər bölünmədə qısalması ilə izah etmək olar. Xromosomlar hər dəfə ikiləşdikcə telomerlər qısalır və müəyyən bir anda qısalma həddi ilə əlaqədar hüceyrə bölünə bilmədiyindən tədricən həyat qabiliyyətini itirir. Bu mexanizm telomer nəzəriyyənin əsasını təşkil edir.

1985-ci ildə cinsi və şiş hüceyrələrinin xromosom uclarını bərpa etməklə onların sonsuz bölünməsinə səbəb olan xüsusi ferment – telomerazanın kəşf olunması Olovnikovun telomer nəzəriyyəsinin düzgünlüyünü sübut etdi. Bölünmə həddi bütün hüceyrələrdə eyni olmur: məsələn, kötük hüceyrələri 10 000 dəfələrlə bölünməyə qadirdir. Lakin hazırki dövrdə hüceyrələrin qocalmasının telomerlərin qısalmasından birbaşa asılılığı yekdilliklə qəbul edilmişdir.

Məsələn, yenidoğulmuşun əlinin fibroblastları 50 dəfə bölünə bilər, 40 yaşlı şəxsdə bölünmə həddi 40 dəfə, 90 yaşda isə 30-a bərabərdir. Bununla yanaşı orta ömür müddəti nə qədər uzun olarsa, hüceyrələrin bölünmə həddi bir o qədər böyük olur. Belə ki, orta hesabla 175 il yaşayan Qalapaqos tısbağasında Heyflik həddi 130-a bərabərdir.

Heyflik həddi telomer nəzəriyyəsini təsdiq edir. Lakin təcrübədə faktiki bioloji ölümün baş verdiyi yaş həddi telomer nəzəriyyəsi üzrə hesablanılan yaşdan aşağı olur. Nəzəriyyəyə əsasən insan hüceyrəsinin son – 50-ci bölünməsi 250 -300 yaşa təsadüf edir, lakin bu