ı fərqlidir, bunda haram olan heç bir şey yoxdur. Lakin bunlarla and içmək bu barədə gəlmiş qadağaya görə ixtilafdan asılı olaraq ya məkruhdur ya da haramdır. Hikməsi isə budur ki, əzəmətin, böyüklüyün həqiqəti yalnız Allahu Təaləyə məxsusdur, çünki Allahu Təalə deyir: “Böyüklüyüm mənim libasım, Əzəmətim mənim izarımdır.” Hətta ibadət olunan ilaha məxsus o əzəmət qəsd olunmasa belə sözlərdə başqasını Ona bənzətmək doğru deyildir. Xristianlığa və bənzəri dinlərə and içməyə gəldikdə isə bunun küfr olmasında şəkk etmirəm, çünki onu təzim etmək hansı halda olursa olsun xristianlığın haqq olmasını tələb edir, bu isə küfrdür. Lakin and içənin təvil edərək xristianlığın nəsxdən əvvəl haqq olduğu zamanını təzim etmək istədiyini söyləməsi istisnadır, bu zaman onu təkfir etmirəm, lakin bu sözün iyrəncliyi səbəbilə və sözündə küfr və zəlalət əhlinə bənzədiyi üçün onun asi olduğuna hökm edirəm. Doğrusunu Allah bilir!”[25]
əl-Hafiz İbn Hacər əl-Əsqalani – rahiməhullah – deyir:
“Hədisin zahiri mənası budur ki, and içməyi yalnız Allah ilə məxsuslaşdırmışdır, lakin fəqihlər ittifaq ediblər ki, Allah ilə, Onun zatı və ali sifətləri ilə yəmin etmək keçərlidir. Lakin daha əvvəl zikr etdiyimiz bəzi sifətlərlə and içməkdə isə ixtilaf ediblər. Sanki “Allaha and olsun” sözü ilə qəsd olunan “Allah” sözünün xüsusiliyi deyil, Allahın zatıdır.
Lakin bundan başqa şeylərə and içməyə gəldikdə isə bu barədə qadağa sabit olmuşdur, lakin qadağa haramlılıq ifadə edirmi? Bu barədə malikilərdə iki görüş vardır ki, bunu İbn Dəqiqil-İd zikr etmişdir, lakin onlardan məşhur olan görüş bunun məkruh olmasıdır. Hənbəlilərdə də ixtilaf mövcuddur, lakin onlarda məşhur olan görüşə görə bu, haramdır. Zahirilər də bu görüş üzərində qərar veriblər. İbn Abdil-Bərr dedi: “Allahdan başqası ilə and içmək icma ilə caiz deyildir.” Bunun caiz olmasını inkar etməklə tənzih və təhrimdən də ümumi mənada olan məkruhluğu qəsd etmişdir, çünki başqa yerdə demişdir ki, “Allahdan başqasına and içməyin məkruh olmasında,