adam “Allaha and olsun ki, nə bundan artıq, nə də az etməyəcəm” deyərək dönüb getdi. Allahın Elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – dedi: “Atasına and olsun ki, doğru söyləsə qurtulacaq!”[38]
Yenə bir başqa hədisdə “bir adam peyğəmbərə - salləllahu aleyhi va səlləm - gələrək “Hansı sədəqənin savabı daha böyükdür?” deyə soruşdu. Peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – buyurdu: “Atana and olsun ki, bundan xəbərdar olacaqsan: Savabı ən böyük olan sədəqə, sağlam və ehtiraslı olduğun, kasıblıqdan qorxduğun və yaşamağı ümid etdiyin bir halda verdiyin sədəqədir”[39]
Bu hədislərə alimlər müxtəlif yönlərdən cavab veriblər. Bu cavabları belə tərtib edə bilərik:
Birinci: əl-Hafiz İbn Abdil-Bərr – rahiməhullah – bu ləfzin münkər olduğunu deyir, ona görə bu hədislər səhih hədislərə ziddir və onun üçün şaz olduğunu demişdir. Bunu eləcədə müasirlərdən Şeyx əl-Albani, Şeyx Abdullah əs-Sad, Şeyx Suleyman əl-Ulvan və digərləri inkar ediblər. Lakin əl-Qurtubi və digər böyük imamlar buna etiraz edərək hədisin səhih olduğunu deyiblər.
İkinci: Digərləri isə hədisin səhih olduğunu qəbul ediblər, lakin bunun ravilərin xətası ola biləcəyini deyiblər. Çünki “Allah” sözü ilə “Əbihi” (atası) sözləri arasında yazıda oxşarlıq mövcuddur. əl-Hafiz İbn Hacər – rahiməhullah - bu hədisdə xətanın olması haqqındakı görüşə münasibətdə deyir: “Belə bir ehtimal mövcuddur, lakin belə bir şey ehtimalla isbat olunmaz.”[40]
Üçüncü: Alimlərdən bir çoxu bunun yalnız peyğəmbərə - salləllahu aleyhi va səlləm – xas olduğuna deyiblər. Lakin əl-Hafiz İbn Hacər bu cür şeylərin də ehtimal ilə sabit olmadığını demişdir, yəni bu görüş də zəifdir.
Dördüncü: Bəzi alimlərə görə sözdə qəsdən düşürülmə olmuşdur ki, bunun təqdiri “Atasının Rəbbinə and olsun ki, əgər doğru söyləsə qurtulacaq!” olmalıdır. Bu görüş də tənqid olunmuşdur.
Beşinci: Bəzi alimlərə görə ərəblər and içmə üslubunu iki məqsəd üçün istifadə edirlər. Birinci məqsəd təqrir və təkid üçündür, ikinci məqsəd isə təzim üçündür. Peyğəmbərin –