r yerdə olmaz. Çünki elm - olan şeyi tanımaq, olduğu kimi tanımaq mənasını daşıyır. Belə ki, insan xeyir və kamalı ağıl vasitəsilə dərk edir. O kəs ki, fikirləşmir - elmdən məhrumdur. Elmin bərəkəti ona çatmır. Həzrət Peyğəmbər (s) buyurur: “Bütün yaxşılıqlar ağıl vasitəsilə dərk edilir”.

Ona görə də elm gərək düşüncə ilə birlikdə olsun. İmam Əli (ə) insanları düşünməyə dəvət edir: “Ağıl - elmin mərkəbidir (minik vasitəsidir)”. Çünki elm ağılsız inkişaf və hərəkət edə bilməz. İmam Sadiq (ə) buyurur: “İnsanın dayağı ağıldır. Dərrakə, hafizə və bilik - ağıldandır. Çünki insan ağlı ona dayaq olar. Alim, hafiz, zirək, dərrakəli və bilikli olar. İnsan ağlın vasitəsilə kamala çatar, ağıl ona yol göstərən, onu ayıldan və kilidini açandır”.

Ağıl və düşüncə o qədər əhəmiyyətlidir ki, onsuz Quran ayələrindən bəhrələnmək olmaz. “Gecəni, gündüzü, Günəşi və Ayı sizin üçün ram etmişdir. Və ulduzlar da onun əmrinə tabedir. Doğrudan da, bunda düşünən qövm üçün böyük ayətlər vardır”. (“Nəhl”, 12). O kəs ki, ağıl qüvvəsindən istifadə edər, onun vasitəsilə fikirləşər, öz səylərindən bəhrələnər - onun əməli düşünməyərək ibadət edən abidin əməlindən səmərəlidir. Bir saat düşünmək - bir il ibadət etməkdən yaxşıdır. Təfəkkür etmək gözü açar. O kəs ki, aləmin həqiqətlərini görür, yolunu və məqsədini tapar, məqsədinə tərəf hidayət olunar.

Təfəkkür və düşüncənin təsiri

Təfəkkür və düşünmək haqda çox sayda hədislər mövcuddur. Eyni zamanda düşünmək İlahi ayələrdən bəhrələnməyin mənşəyidir. Belə ki, Quranda deyilir: “Bütünlüklə (Allahın məxluğu olan) göylərdəkiləri və yerdəkiləri Allah sizə ram etdi. Şübhəsiz ki, bunda anlayıb düşünən qövm üçün ibrətlər vardır”. (“Casiyə”, 13). O kəs ki, düşünmür - varlığın xaliqindən qafil olar. Allahdan qeyrisinə ibadət edər: “Vay olsun sizə və Allahdan başqa ibadət etdiyiniz şeylərə! Əcəba! Başa düşmürsünüzmü?”. (“Ənbiya”, 67). “Sizə verilən hər şey - dünya həyatının güzəranı və bər-bəzəyidir. Allahın yanında olan isə xeyirli və qalandır, heç