Cavid yaradıcılığında bu ziddiyyət özünü ən yüksək formada göstərir. Bir tərəfdən o öz qəhrəmanlarının daxili dünyasını, digər tərəfdənsə insanın daxillə zahiri arasındakı ziddiyyətləri təhlil və izah etməyə çalışmadan insanı özünə təqdim etməyə calışır, yaratdığı böyük obrazlar vasitəsilə buna nail olur. Cavid sona qədər qəhrəmanının əzab-iztirabının səbəbini gizli saxlayır, qəhrəman tez-tez “mən kiməm” sualına “bir heçəm” cavabını alsa da elə hey çırpınır, hətta heçlikdən də bir işıq ucu tapmağa çalışır, çünki insan hər şeyə rəğmən xoşbəxt və gərəkli olmaq ümidindən əl çəkmir.
İnsan yaradılışdan dillemma qarşısında çırpınan varlıq olmaq etibarilə çəkdiyi və məhkum olunduğu məhrumiyyətlərdən qurtula bilməyib, bundan sonra da buna ümidin gələcəyi qaranlıq görünür. Bioloji və sosial varlıq kimi ikiyə bölünən insan təbii ki, bu ikini bir etmək üçün çox yollar aramışdır, amma heç bir nəticə əldə etmədən, əksinə xoşbəxt olmaq umidindən uzaq düşmüşdür. Nəticədə insan sosial varlıq kimi xoşbəxtlikdən nə qədər uzaqdırsa, bioloji varlıq kimi bir o qədər də bədbəxtliyə məhkumdur, çünki insan öz istək və duyğularına uyğun həyat tərzi yaşamır.
İnsanlara inanmaq kifayətdir, etibar inamın ifrat formasıdır, hər şeyin ifratısa insanı gülünc və gücsüz edir. Cavid də qəhrəmanlarına inanır, amma etibar etmir, ona görə də onları ən çətin ziddiyyətlər və düşüncələr fonunda özləri ilə baş-başa buraxır, bu insanlar çox zaman da sınaqlardan çıxa bilmirlər. Cavidə görə insan öz ikili dünyasında hiss və ağıldan eyni dərəcədə asılıdır. Bu ikilik insanı məyus və ümidsiz edir, nəticədə insan tənhalığa məhkum olur.
Tənhalıq - mahiyyətdəki təkliyin, daxili fikir və aləmin könüllü olaraq öz əzabına qapanıb özunu axtarma və özünütapmanın ən sərt formasıdır. Homer yazırdı ki, “bir halda ki, insan yer üzündə mövcuddur, o əzab cəkməyə məhkumdur”. İnsan nə qədər vurnuxursa, dəyişib başqalaşırsa onun arzu, istəklərinin, ehtirasları və sevgisinin, nifrət və etirazlarının mahiyyəti dəyişmir.