. İnsan qadağalar, tabular yaradır, onları nə qədər qoruyub saxlamağa çalışırsa, bir o qədər də bu tabulara etiraz edib nifrətlə yanaşır. Zaman keçdikcə qadağalar insanda ikrah doğurur, hər bir insan şəxsi həyatındakı çətinlikləri ona başqaları tərəfindən təcavüz olunması ilə izah edir. Amma özü də eyni dərəçədə başqasının ixtiyarına təçavüz edir.
Məsələn, “İblis” əsərində Arifin halını alaq. Daxili aləminə bələd oluğumuz bu gəncin içində öldürmək, məhv etmək instinktinə qarşı olan nifrətindən xəbərdarıq, amma Arifin əməlləri ilə içindəkilər vəhdət təşkil etmir. Arif “İblisə uymuş bəşəriyyəti” lənətlərkən özü ən dəhşətli formada İblisə uyur… İnsanlığın ən “sabit” xüsusiyyəti… Söz verib sözündən birinci özü qacmaq…
İnsanın insanlar arasında tənhalığı və daxili təlatümlər fonunda təqdimində Cavidin başqa bir özəlliyi də var ki, bu da ən qatı cinayətkarın, qatilin öz əzabında yuyulmasıdır. “Afət” əsəri də Afət kimi incə təbiətli bir qadını cinayətkara çevrilir, amma Afəti qınamaq olmur, çünki o öz əzabında yuyulub təmizlənir.
Yaxud eyni əsərdə Özdəmir obrazını alaq… Əslində hamının “əyyaş” deyə kənara atdığı Özdəmir heç də Afətdən az bədbəxt deyil və o, sevilməyən ər faciəsini yaşayır. Zahirən yanaşılsa Özdəmiri Afətə qarşı kobudluqda günahlandırmaq olar, amma Afət ona qarşı çoxmu sayğılıdır… Demək hamı hamı ilə və özü ilə müharibə vəziyyətindədir, düşmən elan olunan heç bir haqqa sahib deyil.
Sevilməyib sevənlər faciəsi dunya ədəbiyyatında dəfələrlə işlənmişdir. L.Tolstoyun “Anna Karenina”, C.Qolsoursinin “Farsaytlar haqqında əfsanə” kimi əsərlərində bu xətt geniş şəkildə təqdim olunmuşdur.
İnsanda özünə yadlaşma, dünya ilə əlaqələrinin kəsilməsi, düşüncə və əməllərinda qeyri-sabitlik Cavidin qəhrəmanlarını izləyən hallardır. Cavidin insan haqqında düşüncələri heçdən doğmurdu. İnsanın iztirabı xoşbəxtlik ümidindən doğduğu kimi Cavidin də sənət əzabları insana məhəbbətdən doğurdu. Sənətkar ücün bu əsas şərtdir və Cavid də bu əsas şərtə bütün yaradıcılığı