Zümrüd Yağmur
filologiya elmləri namizədi
Bəşəriyyətin İblisə uymuş dönəmində Peyğəmbər (s.ə.s.) ilahiliyinə tapınmış, kecən əsrin əvvəllərində dünyamızda baş verən dəyişiklərin əhatəsində öz sabitliyindən hec bir zaman geri cəkilməmiş Hüseyn Cavid şair ilahiliyinə hec bir zaman xələl gətirməmiş, onu adiləşdirməmişdir. Dünya üzərindən bizə, həyatımıza boylanan və bu boylanışda gördüyünü içindən kecirib öz ilahiliyinə qatan, filosofanə fikirləri ilə dövrlər sınağından kecmiş Cavid həm şəxsiyyəti, həm də yaradıcılığı ilə həmişə zirvədə olmuşdur.
Cavid bir korifey olmaq etibarı ilə Yer-Göy, Allah-insan ikiliyində birləşirdi. Cavid ücün insan kimdir? ”Ya hər kəsə xain olan insan nədir? İblis!” ki, “insan məzhəbindən kimsə cıxmaz, kimsə qurtulmaz”, cünki “böyük başlar dumanlanmış, atəş püskürür hər an, dənizlər qan, buludlar qan, hava qan, işdə hər yer qan”... Və “nə istər bir-birindən anlaşılmaz sayqısız insan!”
Cavid ücün insan budur! Dünyanın sakini həm zalım, həm də qan icində çırpınan bir varlıqdır. Varlığımızın bir aləmini Cavid aydın şəkildə ifadə edir, tərəddüd etmədən ikili dünyanın sakinini bir qütbdən - sosial varlığın bütün insafsızlığını təqdim edir. Amma bu insanın bir qütbüdür. Cavidisə ikinci aləmin sakini daha cox məşğul edir. Bir tərəfdən Cavid ücün “xilqət indi bir əfsanədir, kim ki, həll etmək dilər divanədir”, “bir oyuncaqdır cahan başdan başa, qafil insanlar da bənzər sərxoşa”, digər tərəfdənsə bu “kəndindən xəbərsiz, sayğısız insanlar” bədbəxtdir, daima xoşbəxtlik axtarır, amma əldə etdiyi ancaq bədbəxtlikdir. Cavid hər nə qədər insana “nərdə insan görsəniz ürkərsiniz” xəbərdarlığını edib həyəcan təbilini vurursa, bir o qədər də insanın köməksiz olduğunu ona eyni dərəcədə çatdırmağa calışır, hətta insana “aldat özünü yazıq olarsan” tövsiyyəsini verir.
Cavid ücün insan həm özünü aldatmiş zavallı, həm də aldanmış bir biçarədir. İnsanı bir teorem kimi izah etmək arzusundan vaz keçilmədiyi kimi, çox zaman onun etdiklərini anlamaq olmur.